In Memoriam of Master Thích Mãn Giác

Đọc trong buổi lễ tượng niệm cố
Hòa Thượng Thích Mãn Giác tổ chức tại chùa Pháp Bảo

BÁT NGÁT HUYỀN KHÔNG

Kính dâng Hòa Thượng thượng Mãn hạ Giác, tức thi sĩ Huyền Không

Gửi vầng thơ nhỏ về nơi bát ngát huyền không.

Đệ tử Tâm Quang (Vĩnh Hảo) kính bái

Xin tiễn Thầy đi !
Kính tiễn Giác Linh Hòa Thượng Mãn Giác
Ngày 18-10-2006 * Mặc Giang - Úc Châu

Xin tiễn Thầy đi, thượng phẩm hoa khai
Bảo sở hoàn nguyên, tỏa chiếu liên đài
Thương chốn diêm phù, trầm luân thống khổ
Cỡi xe Tam Thừa, pháp giới khứ lai

Xin tiễn Thầy đi, trực vãng Tây Phương
Quê cũ ngàn xưa, hằng viễn chơn thường
Ngó xuống trần gian, chúng sanh mòn mỏi
Xuất Thánh lâm phàm, ban đức tình thương

Xin tiễn Thầy đi, ngân hà xao xuyến
Chuông mõ trầm hùng, vang vọng cầu kinh
Tăng - tín hai hàng, đôi bờ mắt xót
Thương tiếc người đi, về cõi vô thinh

Xin tiễn Thầy đi, ngàn sao lấp lánh
Nguyện Đấng Cha Lành, phóng độ Từ Quang
Nghi ngút trầm hương, mờ mờ quyện khói
Ngọn gió heo may, lay động mênh mang

Thân tứ đại vô thường
Cuộc đời là trọ quán
Nhưng ngõ rẽ hai đường
Ai không nặng vương vương

Cùng đang bước đăng trình
Trên sáu đường sinh tử
Nay Thầy đi một mình
Xin cung tiễn Giác Linh
Nay Thầy đi một mình
Xin cung tiễn Giác Linh.

Hình hài về cỏi thiên thu
Trần gian còn lại nghìn thu bóng ngài
Mai kia hạt bụi gót hài
Thong dong trên đỉnh liên đài tây phương
Tràng châu điểm hạt tinh sương
Lung linh trân bảo khói hương quyện ngàn
Khoa chuông khẻ gọi trần gian
Muôn phương nhịp điệu hòa vang một long
Chắp thay ngưởng vọng bên dòng
Sông từ nước chảy về nguồn cội xưa

² Hội Trưởng Hội Phật Giáo Dalat, Đại Diện Hội Phật Giáo Cao Nguyên Trung Phần.

Chúng con vô cùng kính tiếc, khi hay tin Cố Hoà Thượng thượng Mãn hạ Giác vừa thân trần thị tịch.

Từ nay… đã vắng bóng Trăng Lăng Già, thiếu Môn Thạch Tựu Phật Giáo Thế Giới, Thiếu người lèo lái… đây là nổi mất mát lớn lao của Tăng Ni, hết thảy Phật Tử ở Âu Mỹ và Việt Nam.

Cố Hoà Thượng cả đời hy sinh cho Đạo Pháp, cho dân tộc, hình ảnh Ngài trong tâm thức của chúng con như: Trăng Trí Tuệ Huy Hoàng

Chúng con chỉ biết quỳ dưới chân Phật đài, hướng về kim quang của Cố Hoà Thượng, cầu nguyện Giác Linh Ngài: Xả Báo Thân, Nhập Pháp Giới Thân, Y Bản Nguyện, Tuỳ Duyên Hoá Độ.

Tiễn biệt Người

Hóa thành “ Mây Trắng Thong Dong”

là đấng cha lành của tất cả chúng con, con xin đại diện Ni Chúng kính cung tiển Thầy qua bài thơ:

Thích Như Nguyện, Thích Nữ Như Liên, Thích Nữ Tâm Hòa, Thích Nữ Liên Chi, Thích Nữ Minh Phước, Thích Nữ Như Định, Thích Nữ Thanh Ngọc, Thích Nữ Chúc Vân, Thích Nữ Đức Thường, Thích Nữ Nhật Hiếu, Thích Nữ Nhật Nhan v.v. . .

Trọng thu một cánh đào
Vĩnh biệt chào trần gian
Ngoài bảy mươi trụ thế
Giữa cõi trần mênh mang.

“ Không gian thành chiếc áo
Mây trắng giờ thong dong”
Về bên kia nguồn cội
Vẫn nụ cười trên môi.

L.A. vẫy tay chào
Phương Lang, người đứng ngóng
Hàm Long, chân một thuở
Thiên Minh, ai ngóng chờ.

Đà Lạt, hằng trông ngóng
Vạn Hạnh, dấu mờ xa
Mỹ Quốc, giờ vắng bóng
Dấu chân người đi qua.

Đạo viên thành qủa giác
Tịch tịnh chốn an nhiên
Tâm thành con nguyện khấn
Thầy về cõi Chân Như.

Một sớm Hoa Kỳ
Nghe lạnh hư không
Năm châu trời thương tiếc
Bốn phương người đau lòng

Từ độ dòng Hãn về Đông
Trời mây xứ Huế Huyền Không đón chào
Thiên Minh phật tuệ dồi trau
Học đường Báo Quốc tinh sưu một thời
Sông Hương núi Ngự là nơi
Thiền sư phổ tẩm trác vời thi ca
Một chiều quảy gót đi xa
Lên đường chấn tích, Ta Bà du phương
Xứ người quảng học văn chương
Tinh thông thánh điển, quê hương trở về
Tuổi đời đâu hẹn sơn khê
Chiếc thân hoằng hoá nào hề gian nguy
Không sợ thị, chẳng ngại phi
Uy vũ chẳng khuất, danh thì có – không
Một đêm “chiếc áo hư không”
Quyết tâm vì đạo, theo dòng ra khơi
Mênh mông xứ lạ quê người
“Bố ma, phá ác” vì đời quản chi
Đạo vàng Ôn quyết phát huy
Đời “Không bến hạn” dẫu khi lòng người …
Từ bi Ôn nở nụ cười
Ba mươi năm chẳn bến người hoá duyên
Nào quên hạnh nguyện Phổ Hiền
Nào quên chí cả con thuyền độ sinh
Thong dong cất bước đăng trình
Ôn về xứ Phật, gởi mình cõi không.

Hòa Thượng vốn dòng họ Võ, sinh năm Kỷ Tỵ, tháng 9 năm 1929 Tây Lịch tại Cố Đô Huế, trong một gia đình mà Nội Ngoại đều tin Phật và nhiều người trong thân quyến đã có duyên xuất gia và thân danh nỗi tiếng trên bước đường tác thành Phật Sự. Cố đô Huế chỉ là sanh quán, còn nguyên quán thuộc làng Phương Lang, quận Hải Lăng, tỉnh Quảng Trị.

Hòa Thượng là con trai út trong một gia đình có 5 anh chị em mà thân phụ chẳng may qua đời sớm, chỉ còn mẫu thân một mình tảo tần chăm chút săn sóc đàn con. Sau khi được học xong Chương Trình Tiểu Học Yếâu Lược, tuổi đời mới lên mười, đích thân bà mẹ cầm tay con dắt tới gởi gắm với Hòa Thượng Thích Trí Thủ là người anh cô cậu ruột đã xuất gia từ trước và đang là bậc danh tăng của Phật Giáo Huế để nhờ dẫn dắt. Vì mối thân tình gần gũi trong quyến thuộc như thế nên Hòa Thượng Thích Trí Thủ đã hướng dẫn người em đến đảnh lễ Hòa Thượng Thích Quảng Huệ, trú trì Chùa Thiên Minh xin nhập đạo tu hành.

Năm 16 tuổi, nhằm quý niên Giáp thân, 1944, Hòa Thượng được bổn sư cho tiếp nhận giới Sa Di được tổ chức tại chùa với Pháp danh Nguyên Cao, tự Thích Mãn Giác, đạo hiệu Huyền Không; và không lâu sau đó, cùng trong năm nầy, được thọ giới chính thức tại Giới Đàn Thuyền Tôn do Đại Lão HT. Thích Giác Nhiên làm Đường Đầu, HT. Thích Tịnh Khiết chùa Tường Vân làm Yến Ma và HT. Thích Đắc Quang Chùa Quốc Ân làm Giáo Thọ. Trong giới đàn nầy, Thiền Sư Thích Mật Thể đỗ Thủ Sa Di, Thích Trí Quả làm Vĩ Sa Di và Sư Bà Thích Nữ Diệu Không cũng được nhận giới lớn Tỳ Kheo Ni.

Năm Kỷ Sửu – 1949 – cùng với các học tăng đang theo học chương trình Đại Học Phật Giáo tại Phật Học đường Báo Quốc đuợc tiếp nhận giới bổn Tỷ Kheo trong một Đại Giới Đàn đuợc tổ chức rất trang nghiêm do HT. Thích Tịnh Khiết làm Đường Đầu, HT. Thích Giác Nhiên làm Yết Ma và HT. Thích Vĩnh Thừa (Châu Lâm) làm Giáo Thọ. Đại Giới Đàn này đã quy tụ được một học chúng ưu tú của Phật Giáo đương thời mà về sau, đã trở thành các nhân sự lãnh đạo Giáo Hội và Văn Hóa Giáo Dục tăm tiếng. HT. Thích Thiện Siêu là Thủ Sa Di, HT. Thích Thiện Minh là Vĩ Sa Di... và những gương mặt khác như HT. Thiên Ân, Đức Tâm, Mãn Giác... đã nỗ lực phụng sự Phật Giáo Việt Nam sau nầy, đặc biệt là giới thiệu một nền đạo dân tộc sống động giữa tình cảnh điêu linh của đất nước và con người.

Năm 1950, sau Lễ Chung Thất của Ngài Bổn Sư vừa viên tịch, Đại Lão HT. Thích Giác Nguyên, Trưởng Pháp Phái Từ Quang, đã chiêu tậâp Chư Sơn ở Huế cùng với HT. Thích Quảng Nhuận, chư huynh đệ đệ tử Thiên Minh như Thích Châu Phong, Thích Châu Ninh, Thích Châu Sơn, Thích Châu Đức, Thích Nữ Diệu Âm... cùng họp lại để bàn bạc về những Phật Sự dở dang trong Pháp Phái và truy cử HT. Thích Mãn Giác giữ chức vụ trú trì Chùa Thiên Minh Huế để nối dòng truyền thừa.

Từ năm 1954, sau khi đã vào Sài Gòn đi học ở trường Vương Gia Cần được một thời gian, Sơn Môn Huế và Hội Phật Học Trung Phần công cử Hòa Thượng làm giảng sư cho Hội Phật Giáo Đà Lạt và tới năm 1957, kiêm nhiệm luôn chức vụ Hội Trưởng, đồng thời cũng là đại diện chính thức cho Hội Phật Giáo Cao Nguyên Trung phần. Đây là những năm tháng Hòa Thượng gắn bó với Phật Sự, dấu chân hoằng pháp in đậm trên mọi miền đất đỏ và đem lại rất nhiều an ủi cho quần chúng tin Phật đang bị thử thách trước nguy cơ đàn áp và dụ dỗ đổi đạo của chính quyền đương thời. Nhờ lắng nghe, chứng kiến những tâm sự thương tâm của người con Phật trong chọn lựa kiên tâm để giữ Đạo mà trái tim của Hòa Thượng được nuôi lớn cảm xúùc để về sau nầy, Hòa Thượng mãi mãi giữ một tấm lòng sắt son với Đạo với Người.

Ở Đà Lạt, cùng với những buổi diễn thuyết công cọng và phát thanh để phổ triển nền đạo dân tộc, Hòa Thượng còn thành lập cơ sở xuất bản Huyền Trang – bước đầu nền tảng của các hoạt động văn hóa Phật Giáo. Chính bầu thiên nhiên chiều đãi và quyến rũ của Đà Lạt đã ươm tẩm cho hồn thơ Huyền Không nở rộ mà cái còn để lại cho đời, cho những tâm hồn tin Phật là chút tình thơ quyện trong tiếng nhạc mênh mông của “một ngày qua”, của “dòng suối nhỏ”, hay nỗi lòng tha thiết của một “Nhớ Chùa”...

Năm 1960, sau buổi diễn thuyết tại Đại Học Văn Khoa Saigon với đề tài “Phật Giáo và nền Văn Hóa Việt Nam”, Hòa Thượng rời nước để lên đường du học Nhật Bản. Tại đây, bên cạnh 5 năm dài miệt mài cầu học, Hòa Thượng còn được may mắn tiếp xúc với miền đất Thiền Học hưng thịnh, cùng được thở với hương Đạo mặn mà ủ kín trong những bài thơ Hài cú tài hoa và chia xẻ những ấm cúng của tình người tươi son bền sắt của mấy mùa anh đào rực rỡ. Để đánh dấu kỷ niệm chuyến Đông Du nầy, khi về nước, Hòa Thượng đã say mê chuyển dịch và cho in tác phẩm “Ngàn Cánh Hạc” của Kawabata và “Thủy Nguyệt”, mà mỗi lần nhắc tới, trong ánh mắt Hòa Thượng còn lưu lại rất nhiều ngậm ngùi.

Cuối năm 1965, sau khi hoàn tất chương trình tiến Sĩ tại Tokyo, Hòa Thượng được Bộ Giáo Dục Việt Nam Cọng Hòa chính thức mời về giảng dạy tại Đại Học Văn Khoa Saigon và Huế về bộ môn Triết Học Ấn Độ và Trung Hoa. Đây là chuỗi thời gian Hòa Thượng thực sự dấn thân vào các hoạt động giáo dục, văn hóa, đặc biệt là trong môi trường đại học thời ấy để nhằm giải tỏa, vô hiệu hóa những xuyên tạc, ngộ nhận, những đối xử bất công bè phái đối với văn học và Phật Giáo Việt Nam nói chung.

Cũng trong năm nầy, Hòa Thượng bắt đầu cộng tác chặt chẽ với Viện Đại Học Vạn Hạnh. Đây là viện đại học dân lập đầu tiên của Phật Giáo thoát hình từ Viện Cao Đẳng Phật Học do Giáo Hội thành lập và ủy thác cho HT. Nhất Hạnh, HT. Trí Thủ Điều Hành lãnh đạo. Khi chuyển qua danh xưng Đại Học Vạn Hạnh thì Hòa Thượng đảm nhận trọng trách Khoa Trưởng Phân Khoa Phật Học và HT. Minh Châu là Viện trưởng. Vài năm sau, Hòa Thượng được công cử chức vụ Phó Viện Trưởng Điều Hành kéo dài cho tới ngày miền Nam sụp đỗ, 1975, và Việân Đại Học bị chiếm dụng làm cơ sở nhà nước.

Sau tết Mậu Thân, đau lòng trước khung cảnh hoang tàn đổ nát của Huế, Hòa Thượng vận động thành lậâp Ủy Ban Bảo Tồn Cố Đô Huế và tích cực hoạt động trong vai trò Phó Chủ Tịch ủy ban. Đây là một chọn lựa hành động nhằm an ủi người dân thuộc quê hương huyết thống và Hòa Thượng đã lăn xả vào công việc với trái tim nặng trĩu yêu thương.

Từ ngày về lại nước, một mặt Hòa Thượng hăng say dấn thân trong môi trường văn hóa giáo dục của Đời Lẫn Đạo, mặt khác, Hòa Thượng còn là một nhân tố tích cực trong Phật sự của Giáo Hội. Mấy công việc mà Hòa Thượng đã đảm đuơng rất trọn vẹn trong cơ cấu Giáo Hội Phật Giáo Việt Nam Thống Nhất như:

- Quyền Tổng Vụ Trưởng Tổng Vụ Thanh Niên, 1967. Thành công tốt đẹp nhất trong vai trò nầy là đã tổ chức mỹ mãn Đại Hội Thanh Niên Toàn Quốc.

- Tổng Vụ Trưởng Tổng Vụ Văn Hóa – 1968. Điểm son là cho ra đời tập san “Hải Triều Âm” và Tổ chức Đại Hội Văn Hóa toàn Quốc vô cùng rầm rộ tại Saigon, quy tụ nhiều khuôn mặt nỗi bật trong sinh hoạt trí thức.

- Trưởng Ban Tổ Chức nhiều năm các Đại Lễ Phật Đản trọng thể tại Thủ Đô Saigon và là tác giả của những ca dao mừng đón Phật sinh đã quá quen thuộc để trở thành tâm tình của đại chúng như “Cách xa dù mấy nhịp cầu, đến ngày Phật Đản năm châu cũng gần” hoặc “ngày rằm trăng sáng Phật sinh, toàn dân cầu nguyện hòa bình Việt Nam.

Năm 1975, tình thế đất nước biến chuyển, mọi trật tự cũ của cơ cấu xã hội miền Nam thay đổi tận gốc rễ. Trong ba năm sau cuộc đổi đời (1975 – 1978), Hòa Thượng là một trong những nhà lãnh đạo Phật Giáo chọn lựa đi theo một đường lối mềm dẽo, dung hòa và dung hóa để một mặt, giữ vẹn hệ thống và con đường hành hoạt của Giáo Hội Phật Giáo Thống Nhất và mặc khác, khơi nguồn cảm thông để tiếp tục gìn giữ cơ may cho nền Đạo nở hoa trong mạch sống dân tộc. Nhưng dù đầy thiện chí, hoài bão cho một Giáo Hội phát triển bị vùi dập thảm thương và Hòa Thượng, cuối cùng, phải lên đường vượt biển.

Từ năm 1978, sau cuộc vượt biển thành công, Hòa Thượng Thích Mãn Giác chính thức định cư tại Hoa Kỳ, trở thành Viện Chủ Chùa Việt Nam Los Angeles và là Hội Chủ Tổng Hội Phật Giáo Việt Nam tại Hoa Kỳ, một cơ cấu tậâp hợp các Chùa, Hội Phật Giáo tại Mỹ có cùng ước vọng phụng sự con người và Phật Pháp.

Trong cương vị Hội Chủ, với lòng bi mẫn, gần 30 năm hành đạo trên đất mới, tâm niệm và hành tác của Ngài vẫn lúc nào cũng hướng về chăm lo cho chùa Tổ ở quê nhà, làm nhịp cầu để tiếp dẫn hậu lai nơi hải ngoại, ân cần hiện diện bên cạnh đồng hương trong mọi tình huống vui buồn của cảnh sống tha hương đất trích. Không chỉ ưu tư chăm sóc tinh thần cho những đồng bào lưu xứ, Ngài còn nỗ lực ươm tẩm hạt giống Phật pháp, đặc biệt là đem sắc thái Phật Giáo Việt Nam vào lòng người bản địa, để từ đó, dòng thiền Lâm Tế được truyền thừa qua những lần chứng nhận đắc pháp cho các vị Thích Minh Pháp (Shakya Prabhasa Dharma), Thích Ân Giao (Abhiseka Roshi), Thích Nữ Chân Từ (The True Loving Kindness)... Tấm lòng thiết tha muốn đem Pháp Ấn của Chư Tổ dòng Thiền Lâm Tế Chánh Tông đóng xuống trên mặt đất Tây Phương đã phô bày kết quả, đã có nhiều cánh hoa đạo rộ nở, đã có biết bao con người được an ủi chở che trong nền Đạo bao dung.

Những việc cần làm đã làm xong. Cuối đời, lòng của Ngài bình an như thảnh thơi mây trắng.

Hòa Thượng Thích Mãn Giác, qua đạo hiệu Huyền Không là một hồn thơ Đạo. Tiếng thơ trầm ấm như tiếng hải triều trải rộng với mấy trăm bài đã là khoảng không gian rõ nét nhất ghi khắc tâm hồn và gương mặt tác giả. có lẽ thơ ấy là chính toàn thể cuộc đời Hòa Thượng và đó cũng là cái gì Ngài thực sự để lại cho trần gian để làm thêm đẹp lòng người. 60 năm làm thơ, thơ ấy sống chung trong 5 tập:

Cuối đời, trong một đôi năm nằm bệnh, Hòa Thượng lại xử dụng những ngôn từ cô đọng để viết nên những thi kệ súc tích thay cho lời dặn dò người còn lại.

Ngoài ra, về phương diện trước tác, sáng tác, phiên dịch, biên soạn... Hòa Thượng còn để lại khoảng 25 cuốn sách giá trị về nhiều mặt cho nhiều đối tượng người đọc khác nhau.

Có đi vào khu vườn nhận thức sinh động ấy, người ta có thể tha hồ tự hái lấy cho mình những nụ đẹp cành xinh, những hương và sắc nồng nàn tỏa ra từ một tâm hồn mà lý tưởng một đời trọn vẹn vẫn là làm kẻ trồng rừng cần mẫn, muốn làm đẹp đời sống văn hóa, làm cao thượng tâm hồn con người. Niềm say mê phụng sự đó, Hòa Thượng đã chứng tỏ với đời tận cùng, kể cả lúc sức khỏe đã suy tàn trên giường bệnh.

Cuộc đời của Hòa Thượng là hình ảnh của một trái tim tha thiết. Tha thiết thương yêu trần gian. Tha thiết yêu Đạo yêu người. Tha thiết bước đi dẫu nhiều lúc đã đi một mình trên hành trình phụng sự. Tự tin nhưng độ lượng và nhiều tha thứ nên cuối cùng, Hòa Thượng vẫn là chỗ cho mọi người quay về nương tựa.

Tháng 4, 2006, sau khi được Bác Sĩ cho biết bị bướu độc ở phía não phải, Hòa Thượng đã chấp nhận một cuộc giải phẩu khó khăn, nhưng vì tuổi già sức yếu, Ngài khó lòng vượt qua căn bệnh ngặt nghèo. Sau một thời gian ngắn về chùa tịnh dưỡng, Ngài đã an tường xả báo thân ngày 13 tháng 10 năm 2006 (nhằm ngày 22 tháng 8 Bính Tuất), thọ 78 tuổi đời, 58 tuổi đạo.

Mặc dù quê cũ đã xa, Chùa Việt Nam Los Angeles đã vắng bóng, sắc thân của Ngài đã không còn gần gũi bên tứ chúng nhưng sự nghiệp hoằng hóa và phẩm cách từ bi của Ngài còn ở lại lâu giữa lòng người hôm nay và ngày mai.

Nam mô Từ Lâm Tế Chánh Tông Tứ Thập Tứ Thế Việt Nam Phật Giáo Hoa Kỳ Tổng Hội Hội Chủ; Việt Nam Tự, Viện Chủ, húy Thượng Nguyên Hạ Cao tự Mãn Giác hiệu Huyền Không Giác Linh Hòa Thượng Thùy Từ Chứng Giám.

THI CA HUYỀN KHÔNG

VỚI TUỔI THƠ HỌC ĐẠO

Thích Phước An

Dạo ấy, vào khoảng cuối thập niên 50 và đầu thập niên 60 của thế kỷ trước, Phật học viện Trung phần Hải Đức tại Nha Trang thấy cần phải mở rộng việc đào tạo tăng tài. Ngoài hai nơi đã có cơ sở sẵn là Báo Quốc (Huế) và Tu viện Già Lam (Sài Gòn), ban Quản trị quyết định mở thêm một chi nhánh nữa ở Cao nguyên Trung phần, địa điểm được lựa chọn là chùa Linh Sơn, Đà Lạt, nơi mà Hòa thượng Mãn Giác, tức thi sĩ Huyền Không đang làm Hội trưởng Hội Phật giáo Tuyên Đức (bây giờ là Lâm Đồng).

Hai mươi học tăng đang theo học Trung học đệ nhất cấp (cấp 2) được chọn để đưa đi. Trong số ấy có tôi, vừa mới học xong đệ thất (lớp 6 ngày nay) ở trường Bồ Đề Nha Trang.

Hòa thượng Trí Thủ (bấy giờ là Thượng tọa giám viện) đích thân hướng dẫn hai mươi học tăng lên đường đi Đà Lạt.

Hôm ấy là một ngày đầu thu, Ban Giám đốc và toàn thể học tăng Phật học viện đều ra ga Nha Trang để tiễn đưa chúng tôi lên đường.

Đã gần bốn thập niên trôi qua rồi, vậy mà tôi vẫn còn nhớ như in cái buổi sáng đầu thu năm ấy. Lúc đó, dù xì dầu, tương chao không đủ ăn, quần áo không đủ mặc, mà sao huynh đệ, thầy trò lại thắm thiết đạo tình với nhau như thế? Tôi cứ boăn khoăn tự hỏi, có phải vì lúc cái bả lợi danh của thế gian chưa dám bén mảng đến chốn Thiền môn như bây giờ chăng?

Tuổi thơ của chúng tôi đã lớn lên trong không khí trong lành không hề bị bất cứ một đám mây đen nào làm vẩn đục, nên tất nhiên chúng tôi có đủ lý do để mơ ước về một ngày mai tươi sáng của đạo pháp và của cả chính mình.

Riêng tôi, dù lúc ấy chỉ vừa mới học xong đệ thất (lớp 6 bây giờ) nhưng cũng đã tập tành đọc được các tác giả của nhóm Tự Lực Văn Đoàn, đặc biệt là tác phẩm Đoạn Tuyệt của văn hào Nhất Linh, mà trong đó nhân vật chính là một thanh niên trí thức, ảnh hưởng Tây học, đã phải hy sinh tình yêu nhỏ bé của mình để phản đối những quy định khắt khe của xã hội phong kiến đã lỗi thời.

Người thanh niên trí thức ấy đã lên đường đi đến những chân trời xa xôi, mà Thế Lữ đã cảm xúc ghi lại trong một bài thơ nổi tiếng là Giây phút chạnh lòng:

Năm năm theo tiếng gọi lên đường

Tóc lộng tơi bời gió bốn phương.

Rồi trên đường phiêu dạt, vào một buổi chiều cuối năm dừng lại trong một gác trọ để:

Rũ áo phong sương trên gác trọ

Lặng nhìn thiên hạ đón xuân sang.

Cái hình ảnh một thanh niên cô độc trong gác trọ nơi đất khách quê người “lặng nhìn thiên hạ đón xuân sang” ấy đã làm quyến rũ nhiều người trẻ tuổi dạo ấy, trong đó tất nhiên có tôi.

Cũng vào đầu thập niên 50 của thế kỷ 20, thầy Huyền Không (xin được gọi như vậy để giữ một chút kỷ niệm về tình thầy trò từ khi tôi còn để chỏm) cũng có làm một bài thơ có tên là Dòng suối nhỏ. Bài thơ diễn tả sự vui mừng náo nức của tác giả (hay cũng có thể là của toàn thể Phật tử Việt Nam) vào thời điểm đó, trước thềm đại hội của Phật giáo ba miền Bắc, Trung và Nam để hợp nhất thành một tổ chức duy nhất là Tổng hội Phật giáo Việt Nam (tiền thân của Giáo Hội Phật Giáo Việt Nam Thống Nhất) diễn ra tại chùa Từ Đàm (Huế) vào năm 1951. Nhưng tất nhiên có nhiều cách để ta cảm nhận bài thơ này, chứ không đơn thuần là bài thơ chỉ để đón chào sự kiện lịch sử trọng đại này của Phật giáo Việt Nam.

Chẳng hạn, ta có thể xem dòng suối nhỏ đó như chính là thân phận của mỗi người trong chúng ta. Dòng suối ấy, dù đang chảy âm thầm, phải luồn lách qua không biết bao nhiêu là đầm lầy nước đọng, nhưng dòng suối vẫn ước mơ rằng một ngày nào đó sẽ gặp được đại dương mênh mông.

Chúng ta cũng vậy, một hôm nào đó trong đời chợt nghe gió mùa se thổi, thấy đời sống chẳng có ý nghĩa gì cả, ngoài “bốn bức tường ủ rũ”, ta bỗng khát khao muốn đi đến những chân trời xa xôi, như dòng suối nhỏ của thầy Huyền Không cũng đã từng khát khao như vậy:

Chất chứa bao niềm hận

Chật hẹp riêng cuộc đời

Đêm qua trời trở gió

Tôi mơ chốn xa vời.

(Dòng suối nhỏ)

Trong thi phẩm Kẻ lữ hành cô độc được tái bản vào năm 2004 tại Mỹ, rồi trong tập kỷ yếu mừng khánh thọ vào năm 2005, thầy đều có trích đăng lại bài thi kệ này:

Nhất bát thiên gia phạn

Cô thân vạn lý du

Kỳ vi sanh tử sự

Giáo hóa độ xuân thu.

Mà thầy đã dịch là:

Bình bát cơm ngàn nhà

Một thân muôn dặm qua

Chỉ vì niềm sống chết

Giáo hóa độ Ta Bà.

Hồi còn ở Đà Lạt cũng như Sài Gòn, thầy Huyền Không thường kể cho tôi nghe rằng, khi thầy còn là một học tăng ở chùa Báo Quốc, thầy thường trốn học ra ngồi dưới gốc cây nhãn của chùa để đọc các nhà thơ mới như Huy Cận, Xuân Diệu, Lưu Trọng Lư, Hàn Mặc Tử, v.v... và nhất là các tác phẩm của nhóm Tự Lực Văn Đoàn, đặc biệt là tiểu thuyết của Nhất Linh đã ảnh hưởng mạnh mẽ đến độ mà vào cuối đời, ngồi nhớ lại một làng quê đã xa xôi của tuổi thơ, thầy vẫn còn nhắc “... đêm nào nằm ngủ tôi cũng thường nghe tiếng sóng vỗ ngoài biển, tiếng sóng nghe ầm ầm gặp khi trời động. Nghe tiếng sóng vỗ, tôi liên tưởng đến anh Vọi trong truyện Trống Mái của Nhất Linh”.

Như vậy là cái “chốn xa vời ...” mà thi nhân ước mơ đó ngoài âm hưởng của “cô thân vạn lý du”, tức là hình bóng của những kẻ xuất trần thượng sĩ tự nguyện rong ruổi một mình trên những nẻo đường của trần gian để lay động con người của trần gian đang ngủ mê trong đêm dài sanh tử ra, thì còn có cái lãng mạn của một thanh niên trí thức thời đó (qua Dũng trong Đoạn Tuyệt của Nhất Linh). Thứ lãng mạn mà các nhà văn nhà thơ thời bấy giờ đều thể hiện trong các sáng tác của mình.

Sở dĩ tôi muốn nhấn mạnh đến vấn đề này là vì, chúng ta còn nhớ rằng, văn thơ của Phật giáo thời ấy hầu như bị đóng khung hoàn toàn trong “nhà chùa”, nghĩa là hầu hết văn hay thơ đăng trên báo chí của Phật giáo trong những thập niên đầu thế kỷ 20 và cả giữa thế kỷ nữa cũng chỉ dành cho các Phật tử đi chùa lạy Phật đọc mà thôi. Và chắc chắn thầy Huyền Không là một trong những người tiên phong biết kết hợp giữa các giá trị tâm linh siêu việt của Phật giáo với nghệ thuật đương đại để có thể đưa văn thơ của Phật giáo ra khỏi cổng tam quan của chùa vậy.

Chính nhờ thế mà hồi ấy và có lẽ bây giờ cũng vậy, vẻ đẹp của những ngôi chùa không chỉ dành riêng cho những Phật tử đi chùa lễ Phật nữa, mà ngôi chùa đã nghiễm nhiên trở thành biểu tượng cho cái đẹp đầy tâm linh của dân tộc. Nếu không có những người tiên phong như thầy Huyền Không thì có lẽ ngày nay nếu mỗi khi chúng ta có dịp nói đến cái đẹp của những ngôi chùa thì chúng ta phải mượn tên các thi nhân bên ngoài như Anh Thơ, Hồ Dzếnh, Thanh Tịnh hay Nguyễn Bính, v.v... Nhưng chúng ta nên biết rằng, họ là những người ở bên ngoài ngôi chùa, nên họ chỉ thấy được cái đẹp từ bên ngoài chứ tuyệt nhiên họ chưa đi vào được cái đẹp tinh thần cũng như sứ mạng mà ngôi chùa đã đóng góp như thế nào đối với đời sống tâm linh của dân tộc.

Đó là chưa muốn nói đôi khi họ còn hiểu lệch lạc tinh thần của ngôi chùa. Ví dụ bốn câu sau đây của Thanh Tịnh:

Trên phương diện thi ca, theo tôi thì bốn câu trên quá hay không thể chê vào đâu được nữa. Nhưng trên phương diện tinh thần thì Thanh Tịnh đã hiểu lầm, vì ngôi chùa không phải là nơi để ông trở về chữa vết thương của tình yêu, rồi đợi một ngày nào đó vết thương đã lành thì lại bỏ chùa để ra đi theo một chuyện tình khác:

Bởi vậy phải đợi đến khi bài thơ Nhớ chùa của thầy Huyền Không ra đời (1956) thì mới xác định đúng vị trí của ngôi chùa đối với đời sống tinh thần của dân tộc:

Hồi nhỏ tôi đã xuất gia tại một ngôi chùa ở miền quê nghèo khổ của miền Trung. Chùa nằm dưới một ngọn núi hùng vĩ cách xa xóm làng. Muốn vào chùa phải lội qua một con suối, chung quanh suối có nhiều tre mọc san sát bên nhau.

Lớn lên rời bỏ ngôi chùa quê vào sống nơi những ngôi chùa ở thành phố, nên mỗi lần đọc bài thơ Nhớ Chùa đến hai câu:

thì tôi lại nhớ thương da diết về ngôi chùa của tuổi thơ dạo ấy.

Và tôi cứ thắc mắc tự hỏi là có phải ngôi chùa mà thầy nhớ trong bài thơ Nhớ Chùa đó là chùa Thiên Minh ở Thành phố Huế, nơi thầy đã xuất gia học đạo hay là ngôi chùa Linh Sơn ở Thành phố Đà Lạt nơi thầy đã từng sống và làm việc trong nhiều năm? Nếu là những ngôi chùa ở hai thành phố ấy thì làm gì có cảnh “mỗi tối dân quê đón gió lành” và làm gì có hàng tre để thầy “gợi hồn sông núi”. Nỗi thắc mắc ấy đến mấy thập niên sau mới được giải đáp nhờ tôi đọc được một tùy bút ngắn là Phương Lan, quê tôi của thầy:

“Quê hương Quảng Trị của tôi làng nào cũng giống nhau, cũng mái tranh, cũng khói lam chiều. Mùi rơm, mùi rạ, mùi trâu bò, mùi gia súc mang lại cho ta một thứ tình quê mặn nồng, không ai có thể dễ dàng quên trong cuộc đời nếu thời ấu thơ của chúng ta đã từng sống ở làng quê”.

Khi chiến tranh bất ngờ ập đến, không thể về quê được, cũng như nhiều người khác thầy cũng nhớ da diết: “... Tình quê của tôi nó thâm nhập như vậy, nên chi trong thời chiến tranh về thăm làng không được, vào năm 1956 tôi đã sáng tác bài thơ Nhớ Chùa. Ở nhà quê, làng nào cũng có chùa, chùa nào cũng có hương hỏa phụng thờ, nơi gửi gắm bao đời của tổ tiên”.

Như vậy là thầy đã không lấy cảm hứng từ chùa Thiên Minh ở Huế hay chùa Linh Sơn ở Đà Lạt, tức là những ngôi chùa ở nơi phồn hoa đô hội, mà thầy đã lấy cảm hứng từ những ngôi chùa ở tận những thôn làng nghèo khổ để sáng tác ra bài thơ Nhớ Chùa.

Những ngôi chùa nghèo khổ này vẫn đứng đó trong âm thầm lặng lẽ để chia sẻ, để an ủi những mảnh đời bất hạnh, những mảnh đời lầm than cơ cực của những người nông dân chân lấm tay bùn, từ đời này qua đời khác, từ thế hệ này qua thế hệ khác vậy.

Và theo tôi, chẳng phải một bài thơ hoặc một tác phẩm được cho là hay, có nghĩa là bài thơ ấy, tác phẩm ấy đọc vào ai cũng phải thấy thấp thoáng có bóng dáng hay tâm tư của chính mình trong đó hay sao?

Bởi vậy, dù phiêu dạt ở chân trời góc bể nào đi nữa, thì thầy vẫn nhớ về những ngôi chùa tận những miệt miền quê nghèo khổ ấy, nói theo cách nói của thầy thì “... vì nỗi nhớ thì quá nao nao, cho nên tôi đã phải liều mà trồng hoa trong mùa bão tố:

Xin được trở lại với chuyến đi Đà Lạt của ngày đầu thu dạo ấy.

Khi xe lửa bắt đầu móc từng móc sắt chậm chạp leo lên đèo Sông Pha để tiến vào Thị trấn Đơn Dương thì không khí khác hẳn, nghĩa là mát mẻ vô cùng. Có lẽ vì 20 người trong chuyến đi ấy hầu hết đều được sinh ra và lớn lên ở dưới đồng bằng nên tất cả đều có cảm giác là đã vừa vứt lại sau lưng cái nóng bức của mười mấy năm đầu tiên trên mặt đất này. Hai bên đường ray xe lửa là rừng thông xanh, là suối chảy róc rách, là hoa dại đủ màu sắc, nhưng đặc biệt nhất là hoa dã quỳ đang nở rộ làm vàng rực cả núi rừng.

Có lẽ phải nhờ hai câu thơ ấy mới có thể diễn tả hết sự náo nức của tôi trong chuyến đi này. Náo nức vì không phải được đi Đà Lạt mà còn náo nức cho cả những ngày tươi đẹp còn dài trước mắt chúng tôi, tươi đẹp như thành phố ngàn hoa mà chúng tôi đang sắp sửa bước vào đây.

Khi tàu lửa vào ga Đà Lạt thì trời đã xế chiều. Thầy Huyền Không đã đứng chờ sẵn ở đó để nghênh đón Thượng tọa Giám viện và học tăng chúng tôi.

Nhìn thầy và nhìn những tia nắng mong manh của buổi chiều tà đang xuống chậm giữa đồi núi chập chùng, tôi liên tưởng đến bài thờ Một ngày qua của thầy. Bài thơ mà vào khoảng cuối thập niên 50 và những năm đầu thập niên 60 (thế kỷ 20) một nhạc sỹ nào đó đã phổ nhạc, và được một ca sỹ Phật tử nổi tiếng là Duy Khánh hát, rồi trong các ngày lễ Phật lại được các em thiếu nhi gia đình Phật tử áo lam hát vang lên trong các sân chùa vào mỗi chiều Chủ nhật của miền Nam thời đó. Chúng ta nên biết rằng, chỉ sau năm 1963 thì văn nghệ Phật giáo mới bắt đầu và sau đó nở rộ vào những năm từ 1967 đến 1974. Nhắc lại như vậy, để thấy rằng thầy Huyền Không là một trong những người đã có công đưa văn nghệ Phật giáo bắt đầu ảnh hưởng đến xã hội thời bấy giờ, chứ không chỉ giới hạn trong nhà chùa như trước đó nữa.

Thời gian tàn phá và hủy diệt mọi sự, nhưng đau đớn thay là tất cả chúng ta đều gần như trơ lì và chẳng hề biết rằng mình đang trên con đường đi đến hủy diệt.

Chỉ có Thiền sư và thi nhân là những kẻ biết rất rõ rằng mình cũng sẽ bị hủy diệt trong một ngày nào đó không xa.

Bài thơ Một ngày qua, được Thầy Huyền Không sáng tác lúc còn trẻ, chỉ khoảng trên 30 tuổi, cái tuổi còn chan chứa mộng đời, cho nên nếu có buồn thì cũng chỉ buồn man mác mà thôi.

Nhưng đến tuổi xế chiều thì khác, không thể nói là buồn nữa, mà dù muốn hay không cũng phải chấp nhận nó như một sự thật hiển nhiên vì theo Thầy : “Không ai có thể đưa tay níu lại thời gian để giữ cho mình không thay đổi. Thôi thì hãy hài hòa chấp nhận và thảnh thơi sống với cái thời gian thực sự; đó là cách tìm sự an tâm trước mọi đổi thay”.

Có lúc nhìn thời gian trôi qua nhanh không chỉ “môi nở nụ cười lành” thôi, mà còn “cười vang suốt đêm trường” nữa:

Riêng tôi, thì có lẽ chưa đủ nội lực như Thầy để “cười vang suốt đêm trường” dù có thể đó chỉ là cái cười chua xót. Nhưng ngược lại, mỗi lần đọc bốn câu mà theo tôi rất là lạ lùng sau đây trong bài Kẻ lữ hành cô độc của Thầy:

Nhất là vào những đêm khuya khoắt chợt thức giấc, thì những mảnh đời đã ly tán lại trở về chập chờn trong ký ức mịt mù của tôi; đó là những ngày ấu thơ nơi một làng quê nghèo khổ nhưng lại có rất nhiều mây trắng và còn có cả ngôi chùa xưa tịch mịch lúc nào cũng tràn ngập nắng vàng. Rồi những năm tháng được sống bên cạnh Thầy tại chùa Linh Sơn ở Đà Lạt. Cái thành phố sương mù thơ mộng này dường như đã nuôi dưỡng hồn thơ của Thầy từ những ngày còn trai trẻ. Có lẽ con người chỉ thực sự sống với chính mình, khi con người biết ngồi một mình để hồi tưởng lại những ngày còn ấu thơ của chính mình. Chỉ những lúc ấy, ta mới chợt nhận ra rằng, dù hiện tại ta có là gì đi chăng nữa, thì cuối cùng ta cũng sẽ chỉ là một kẻ bơ vơ lạc lõng bước đi một mình trên mặt đất hoang vu này mà thôi, hay một Kẻ lữ hành cô độc, nói theo ngôn ngữ thi ca của Thầy. Vì sao? Vì chẳng phải Saint Exupéry đã từng nói cho chúng ta biết rằng: “...bóng tùng quân nghìn tầm xiêu đổ, thì cái con người trơ trụi sẽ chỉ còn nghe rõ trong hoang liêu mối ngậm ngùi xuân xanh xa mất”^* đó sao?

Còn một điều nữa, không thể không nói đến trong thi ca của thầy Huyền Không. Đó là tấm lòng của Thầy, một kẻ tha hương nhưng lúc nào cũng ngóng trông về cố quốc:

Ở nơi xứ người, dù mỗi năm mùa xuân vẫn đến, nhưng làm sao vui cười được nhỉ ?

Có lẽ hai câu thơ trên đã đủ để nói lên hết tất cả tấm lòng của Thầy đối với quê hương đất nước rồi chăng?

Trong hơn 20 năm qua, mỗi lần viết thư cho tôi, lúc nào Thầy cũng nói lên cái mong ước của Thầy là, một ngày nào đó sẽ về thăm lại quê nhà, thăm lại những ngôi chùa có con đường đỏ chạy lang thang. Và mỗi khi hồi âm cho Thầy, tôi cũng đều chép hai câu thơ của Thầy, hai câu thơ mà tôi đã thuộc nằm lòng từ khi còn ở với Thầy ở chùa Linh Sơn (Đà Lạt):

Dù bây giờ có lẽ chim đã bắt đầu hót ngoài xa, nhưng tôi nghĩ trong ngậm ngùi, mai này trong những người trở về thăm lại quê nhà đó sẽ không bao giờ có Thầy trong đó nữa ... ❒

Viết về Ôn thì con chưa dám, song nơi đây con chỉ xin phép ghi lại vài dòng bộc bạch tự đáy lòng của con kính dâng lên Ôn. Để như một nén hương tưởng niệm ân giáo dưỡng và cũng là điểm mốc của ngọn nến lung linh thắp từ án giác linh Ôn, đã và sẽ là ánh sáng soi chiếu tâm con trên bước đường hướng và hành đạo sắp tới.

Kính Ôn, quả thật trăm nghe không bằng mắt thấy, thời gian con được có duyên cận kề bên Ôn, là những dấu ấn sâu xa trong lòng con. Tính Ôn thật nghệ sĩ như bao ngòi bút tài ba đã tả về Ôn, có người còn đi xa hơn, “Một thiền sư phải là một nghệ sĩ.” quả đúng vậy. Một thiền sư

thì tâm hồn chắc chắn là thật trong sáng, vàụ tâm hồn trong sáng ấy sẽ toát ra một sự khoáng đạt, và không thiếu sự đa năng, đa tài kèm theo, song con không dám lạm bàn về lĩnh vực nầy ở Ôn. Nhưng, khi làm việc dưới Ôn con mới cảm nhận được, ở tâm hồn nghệ sĩ đó đã cưu mang và thao thức một hướng đi và sự xây dựng, làm sao cho tiền đồ đạo pháp được xán lạn thêm ra, và quê hương dân tộc được thanh bình no ấm mà ai có thật sự kề cận Ôn mới nhận ra được tâm tư sâu kín ấy. Như mỗi khi bên quê nhà, quí thầy gặp phải sự rắc rối của chính quyền. Không ồn ào chống đối như những người khác, Ôn chỉ lặng lẽ soạn thảo thư gởi tòa bạch ốc hoặc tìm đến gặp các thượng nghị sĩ nhờ can thiệp.

Trên lĩnh vực giao tế, đối với quí thầy, các đệ tử, hoặc các đạo hữu, Ôn ít khi gọi ai bằng con, mà chỉ gọi tên dù già hay trẻ. Đó chính là một đức hạnh mà con học được ở Ôn. Có một thầy buộc miệng nói, “Ôn xa Huế lâu rồi mà phong cách giao tiếp của vị tăng gốc Huế vẫn còn nguyên, nên Ôn thường gọi chung là các anh em, điều đó làm quí thầy đối diện không bị khoảng cách mà còn cảm thấy gần gũi hơn.”

Thường khi Ôn dùng bữa xong, con ngang qua. Thấy Ôn tự dọn dẹp, khi bắt gặp như thế là con tự động đến dọn xuống. Đó là điều tế nhị bằng ý giáo là, không sai vặt người khác. Dù ở cương vị của Ôn, theo phép, quí thầy ở trong chùa đều phải có bổn phận luân phiên để hầu Ôn những công việc vặt vảnh hằng ngày như thế, nhưng không, việc gì làm được là Ôn đứng dậy đi làm. Từ việc pha trà, làm bếp, khi đến bữa mà không thấy có gì dọn lên là Ôn tự tay đi làm lấy, thậm chí khách đến, không có người hầu trà, Ôn cũng đích thân đi pha.

Kính Ôn, quả là Ôn rất coi trọng ân nghĩa như lời di chúc mà Ôn đã để lại. Hồi chưa có khả năng để xây lại ngôi chùa Việt Nam như bản vẽ mà Ôn đã xin phép theo ý định của Ôn lúc bấy giờ. Trong những năm ấy, mỗi lần trời mưa, nước dột đổ xuống như máng xối. Ôn than, “Cái khổ nhất đời người là nhà dột, ... nợ đời, con hư, mà nhà chùa đã gặp phải một trong những cảnh ngộ đó, nhà dột.” Mặc dù con đã ý thức được rằng một vị tăng, dù khách hay là thường trú trong một ngôi chùa, thì vị ấy phải có bổn phận để lo xây dựng và bảo vệ ngôi chùa đó như đang bảo vệ và xây dựng ngôi Tam Bảo ở trong chính mình, song câu nói trên của Ôn đã làm tâm con xao xuyến không ít. Con hiểu và rất thương Ôn trong hoàn cảnh khó khăn nầy, nên dù nửa đêm hay hai-ba giờ sáng, mỗi khi trời vừa rắc cơn mưa là con liền thức dậy đi lấy ni lông để trải, lấy những cái thùng để hứng nước và múc nước đi đổ. Ngôi chùa nầy Ôn coi như một di tích lịch sử mà Ôn Thiên Ân là vị Tăng Việt Nam đầu tiên đến khai sơn trên xứ sở tây phương, nên dù địa thế thật khó phát triển, không có chỗ đâu xe cho khách thập phương lai vãng; nhiều Thầy lớn và một số phật tử khác có thiện ý, đã nêu ý kiến với Ôn, nên thay đổi địa điểm, tức là bán đi đêă mua chỗ khác hầu thuận tiện cho việc phát triển và hằng pháp, nhưng Ôn vẫn không muốn, vì đây là ngôi chùa đầy kỷ niệm thiêng liêng của Ôn Thiên Ân vậy. Ở vào phương diện khó khăn tài chánh, Ôn vẫn lưỡng lự, xây cất lại hoặc đại trùng tu và phát triển thêm ra. Ôn đã suy nghĩ và cân nhắc, rồi Ôn đã đồng ý cho con kêu thợ, có thêm sự góp sức của quí thầy và vài Phật tử ở trong chùa. Cuối cùng nương nhờ hồng đức của Ôn và sự độ trì của Tam Bảo, ngôi chùa đã trùng tu hoàn mãn rất khang trang vào cuối năm 1992.

Kính Ôn, con xin phép được dông dài như thế để nói lên một phần cảm nhận của con về niềm thao thức sâu kín nơi Ôn. Có lẽ là duyên thầy trò, suốt mười hai năm nay, từ khi rời khỏi ngôi chùa Việt Nam, đơn thân ra làm phật sự ở một vùng xa xôi cách thầy tổ, nương hạnh nguyện của Ôn, con thường tâm nguyện, sự dấn thân đó như một bổn phận để đền ân Tam Bảo, ân giáo dưỡng và ân cơm áo của đàn na. Trên con đường phật sự, con đã trải nghiệm lắm điều nan giải mà lòng vẫn không sờn. Cũng nhờ thế, con đã có nhiều cơ hội để tư duy, và rồi con đã nghĩ đến sự khó khăn của Ôn rất nhiều. Ngày tang lễ Ôn, quí Thầy lớn, đã giao cho con phận việc bưng y bát để tượng trưng cho sự truyền thừa pháp tử, tuy con vẫn thầm lặng nhận, như cái thầm lặng mà Ôn đã đặt lên vai con một trách nhiệm của hai mươi năm trước vậy. Con vẫn cảm thấy tự thân chưa tròn bổn phận, vì thời gian qua, hoàn cảnh không cho phép, là một đệ tử, đáng ra con phải kề cận để hầu Ôn trong những ngày cuối trước khi Ôn xả báo thân.

Kính bạch giác linh Ôn: qua những năm làm phật sự dưới sự chỉ dạy của Ôn, là một đệ tử non dại như con lúc bấy giờ, có thể đã không tránh khỏi những vụng về thiếu cân nhắc, thì làm sao tránh khỏi sự mang đến phiền nhiễu cho Ôn, thậm chí có thể con đã có những cử chỉ thiếu tế hạnh mà con không biết. Tuy con vẫn biết là hạnh nguyện và với tấm lòng bao dung độ lượng của Ôn, chưa bao giờ Ôn để tâm đến những lỗi lầm nhỏ nhặt của ai, kể cả những người đã chống báng Ôn một cách vô cớ, song con vẫn cúi lạy hướng vọng giác linh Ôn nơi cảnh giới thênh thang ba lạy, sám hối những lỗi lầm sơ xuất, nếu có, và cũng để tưởng nhớ ân giáo dưỡng, kính xin giác linh Ôn chứng giám.

Một Thiền Sư Việt Nam, ̣đời thứ 44 dòng Lâm Tế ra đi đã để lại những vần thơ như sau:

Sau khi đọc những dòng tâm tư hoa gấm và tha thiệt đó, chúng tôi có cảm hứng làm một bài thơ để tưởng niệm Ngài có tên là “HOA KHÔNG TÀN” như sau:

Ở cái tuổi ngoài thất thập cổ lai hy, trong đời chúng tôi đã gặp nhiều biến cố đặc biệt. Nhưng, có lẽ những lần xúc cảm và rung động nhất vẫn là khi mất một người thân.

Khi một người thân ra đi. Tôi thường có hai cái thấy: một là thốy sự xúc động của tâm mình, hai là nhìn thấy nghiệp báo của người ra đi. Cả hai sự quán chiếu nàu đều giúp cho tôi hiểu về nhân duyên của cuộc sống hơn và trưởng thành hơn trên con đường đi theo bước chân Phật. Sự ra đi của Đại Lão Hòa Thượng Thiền Sư Mãn Giác đã khiến cho tôi xúc động nhiều, xúc động đến lặng người. Ngay lúc được tin, cảm xúc đầu tin là thấy một cái lực vô hình chĩu nặng trong tim, rồi sau đó trở thành bâng khuâng và mất mát. Trước kia tôi coi Ngài như một bậc Đạo Sư. Tôn kính như những vị Thầy khác. Nhưng, từ ngày tiếp xúc nhiều lần với Ngài, nhất là từ khi chúng tôi dự định thành lập Hội Phật Học và chương trình phát thanh Đuốc Tuệ mới thấy rõ tâm lượng rộng lớn và niềm thiết tha với Đạo Pháp của Ngài. Ngài chính là người nâng đỡ khuyến khích tinh thần và ủng hộ̣ vật chất cho chúng tôi bước đầu cùng với Sư Bà Diệu Từ mà chúng tôi không bao giờ quên ơn. Chúng tôi có thể nói sự ra đời của Hội Phật Học Đuốc Tuệ là nhờ nơi công đức lớn lao của Ngài. Từ đó, tuy chúng tôi không thường xuyên lên đảnh lễ và thăm viếng Ngài, nhưng giữa chúng tôi và Ngài có một niềm giao cảm vô hình qua một Đạo tình khắng khít.

Trong công việc hộ Đạo của chúng tôi, cũng nhờ ở uy đức của Ngài mà Hội Phật Học Đuốc Tuệ đã mời được các thầy, cô giảng Pháp, mở ra một phong trào học Phật tại miền Nam Cali này từ hai năm nay. Điển hình là mở đầu với Thầy Tâm Thiện. Thầy đã đến với HPHĐT và Phật tử Nam Cali với sự giúp đỡ của Ngài.

Tôi còn nhớ vào năm 2004, chúng tôi hai lần lên chùa Việt Nam - Los Angeles mời Thầy Tâm Thiện nhưng thầy đều lánh mặt. Đấn lần thứ ba thì chúng tôi xin vào gặp Hòa Thượng để trình bày ý nguyện. Hòa Thượng đã vui vẻ tán đồng và bảo chúng tôi chờ để cho người đi mời thầy Tâm Thiện lên tiếp kiến. Lần đó thầy cũng ra nên chúng tôi đành lại về không.

Vì biết chúng tôi có lòng thực tâm hộ Đạo nên Hòa Thượng thương khi thấy vẻ thất vọng hiện lên nét mặt vì không gặp được Thầy Tâm Thiện, Ngài nói: “Thôi Mật Nghiêm cứ về đi, hai ngày nữa vào lúc 9 giờ 30 tối Chủ Nhật, Tâm Thiện sẽ lên gặp Thầy có việc. Thầy cho số điện thoại của phòng thầy, đúng giờ đó cứ gọi lên, thầy sẽ không bắt phone mà để Tâm Thiện bắt, lúc đó thì thỉnh liền.” Tôi đã làm đúng như sự sắp đặt đầy tình thương của Ngài và kết quả là được thầy Tâm thiện nhận lời. Nhờ đó Đuốc Tuệ có được giảng sư Tâm Thiện với những bộ CD giảng Pháp như ngày nay.

Trên đây chúng tôi vài nét tâm tình đầy ưu ái của Ngài đối với riêng Đuốc Tuệ, lẽ ra thì phần phát biểu trên đây có thể chấm dứt bằng 4 câu thơ chúng tôi làm để tưởng niệm Ngài có đầu đề là “QUA CẦU” như sau:

Chúng tôi chưa muốn ngừng lời mà muốn nói thêm chút nữa về lòng Từ Bi của Ngài đối với mọi người và thái độ của Ngài đứng trước vấn đề bệnh hoạn và sinh tử. Nhưng điều tôi sắp kể ra đây là chính do Ngài viết trong bài “Có Một Mùa Xuân” đăng trong Đặc San Phật Giáo số 134 vào tháng Giêng 2006 mừng Xuân Bính Tuất.

“Thật tình tôi chưa từng tự ý tổ chức cho mình một lễ Sinh Nhật nào vì trong dòng máu Việt, tôi cũng thích niệm tử hơn niệm sinh. Thế nhưng sau lần mổ tim, nhất là dịp tròn 70 tuổi, những người thương lo và gần gũi tôi nhất muốn cho tôi thương niềm vui sống nên đã nượn ngày sinh làm cái cớ cho những sum vầy thân ái. Từ đó, tôi được dịp chia vui với mọi người và tự nhắc nhỡ mình phải có được những năm sống thêm đẹp đẽ, hữu ích cho mình, lợi lạc cho tha nhân.”

Đọc xong những dòng tâm sự vừa trích dẫn, tôi thất cảm động đến nghẹn ngào khi biết được rằng Ngài chấp nhận cho tổ chức sinh nhật vì tinh thần lục hòa và để tự nhắc mình những năm sống thâm đẹp đẽ, hữu í́ch hco mình và lợi lạc cho tha nhân, riêng Ngài, Ngài vẫn thị́ch niệm tử hơn niệm sinh. Thật là một sự thân giáo tuyệt vời của một bậc thiền sư.

Bây giờ nói đến thái độ của Ngài đớng trước bệnh hoạn và niềm đau thể xác, Ngài đã tiất lộ thế này:

“Đã có lúc tôi nghĩ năm Ất Dậu 2005 đấi với tôi là một năm tốt đẹp nhưng không phải như thế. Từ cuối năm Thân 2004 thân thể trở bệnh, vào ra bệnh viện liên miên. Những người thân thiết với tôi, đôi khi vì quá lo lắng, đã tắt ngúm mọi hy vọng trong lòng và lặng lẽ đợi giây phút tôi được về với Phật. Bệnh tật của thân là một thách thức tinh thần, một xách động tâm lý khiến cho nhiều người sợ hãi, bối rối... đưa đến nhiều bất an cho tâm. Tôi thực sự dững dưng trước mọi thách đố của thân bệnh, luôn luôn có thái độ chập nhận. Tôi có cảm giác rằng một số người chung quanh tôi đã đau nhiều hơn nỗi đau tôi đang có. Bất cứ một trạng thái tâm lý yếu đuối nào cũng làm cho bệnh tật thắng thế và do đó, sự hành hạ thân xác và tâm hồn sẽ mãnh liệt hơn. Bởi vì tôi không coi bệnh tật là trở ngại chính cho mọi dự tính hoạt động trong đời thường cho nên tôi đang hưởng một niềm vui của một người đang làm việc. Cũng chính những niềm vui đó giúp tôi làm lành với bệnh và thắng vươđt bệnh. Tôi muốn tôi vỗn còn là một thứ năng lượng hỗ trợ cho các vị Tăng trẻ trên bước đường sinh hoạt để giữ Đạo, giữ lòng người gần Đạo trên chốn đắt mới nhiều thách đố nên lúc nào tôi cũng sẵn sàng để có mặt bên cạnh họ.”

Những lời tâm sự trên của Ngài thật là tha thiết đầy tình thương với tâm lượng bao dung lúc nào cũng nghĩ đến những người kế tục con đường để giữ Đạo và hành Đạo. Đọc đến đây tự nhiên trong tôi thấy nước mắt lưng tròng. Tôi tưởng nhớ đến Ngài lúc mà Ngài nắm tay tôi và hai mắt Ngài đổ lệ. Thì ra Ngài thương tôi, thương cho một kẻ hậu sinh đang dò dẫm trên đường Đạo và lng thang trong sáu nẻo luân hồi.

“Năm nay với tuổi 77, tôi vẫn thấy tôi chưa thực sự giã lão, nghĩa là chưa cần tới sự nghỉ ngơi. Một ngày không làm ... dù chỉ làm công việc thanh lọc thân tâm... thì có sống vẫn cầm bằng như đang ôm một xác chết. Mỗi người, ai cũng sẽ bước tới giây phút cuối của thọ mệnh mình, giữ niềm tin nơi thọ mệnh ấy và khi phải bỏ thân thì bỏ thân trong sự sẵn sàng với tâm an vui.”

Để tưởng niệm Ngài, Đuốc Tuệ xin kính tặng Giác Linh Ngài một bài thơ với đầu đề NHỚ MỘT NGƯỜI ĐI như sau:

Trời Cali hôm nay bỗng nhiên nổi gió. Gió ở ngoài trời và cả trong lòng người, để cùng tiễn đưa Thiền Sư Mãn Giác. Chúng tôi xin thả dòng tâm của mình theo gió bay đi qua bài thơ GIÓ vừa viết xong để thay lời kết:

Thiền Sư Mãn Giác ra đi, nhưng hình bóng Ngài còn mãi trong tâm tư những người ở lại...

Một ngày hạnh ngộ với Hòa Thương Thích Mãn Giác đã khấc trong lòng tôi những ấn tượng sâu đậm và những kỷ niệm khó quên. Hòa thượng Thích Mãn Giác và tôi chưa bao giờ gặp nhau nhưng đã từng biết nhau ngang qua những thông tin của giới văn nhân, nghệ sĩ hoặc các bậc tăng ni. Tôi được biết rằng Hòa thượng không chỉ là một vị cao tăng mà còn là một giáo sư lỗi lạc, một nhà thơ đã để lại nhiều bài thơ đầy Thiền vị, một người yêu chuộng văn chương nghệ thuật.

Năm 1995, tôi có dịp sang vùng California đúng mùa Phật đản. Tôi đã từng nói chuyện về những nét đặc thù của cách tán tụng kinh kệ trong truyền thống Phật giáo Việt Nam tại nhiều nơi như chùa Xá Lợi, Thiền viện Vạn Hạnh tại thành phố Hồ Chí Minh, chùa Trúc Lâm tại Villebon bên Pháp, chùa Linh Sơn tại Đài Loan … nên khi nghe tôi đến Cali, Hòa thượng Thích Mãn Giác có thư mời tôi nói chuyện về đề tài trên tại ngôi chùa Việt Nam ở Los Angeles, nơi thầy trụ trì. Tôi rất sung sướng có dịp gặp được người mà tôi ngưỡng mộ qua tên tuổi nhưng chưa từng được diện kiến bao giờ. Tôi cũng có phần ngạc nhiên và hơi e ngại vì biết rằng Los Angeles là một thành phố có nhiều người Việt tị nạn quá khích.

Hôm đó, thầy làm lễ và thuyết pháp từ sáng và đến mười một giờ. Thầy giới thiệu tôi nói chuyện về đề tài tán tụng kinh kệ trong truyền thống Phật giáo. Trong cử toạ, ngoài các Phật tử đến từ Los Angeles, Santa Ana và các thành phố lân cận, còn có ông Khai Trí, nhạc sĩ Phạm Duy và những người bạn rất quen thân với tôi. Đây cũng là lần thứ nhứt tôi nghe lời giới thiệu từ một người mới gặp tôi lần đầu mà nước mắt của tôi lưng tròng, vì không ngờ rằng người ấy biết rõ việc tôi làm và bằng lời văn chải chuốt đầy chất thơ, Hòa thượng đã giới thiệu về tôi một cách rất nồng hậu như sau:

“Cuộc gặp gỡ của chúng ta với giáo sư Trần Văn Khê hôm nay là một hạnh ngộ. Chúng ta là những đứa con Việt Nam vì hoàn cảnh phải sống tại nhiều nơi trên thế giới. Chúng ta thường tự chất vấn không biết văn nghệ nước Việt Nam như thế nào và đang đi về đâu. Thì hôm nay chúng ta may mắn gặp được một người dẫn đường đáng tin cậy sẽ đưa chúng ta một chuyến về bơi lội bao dung trong biển văn hóa nước nhà. Công trình nghiên cứu của giáo sư Trần Văn Khê đã được thế giới công nhận, chấp nhận và lưu trữ cho thế hệ mai sau. Giáo sư đã dùng ngòi bút vẽ lại trung thực nền văn hóa đó và bằng tài nghệ biểu diễn tinh vi đã cho cái hồn văn hóa lung linh trên cái xác. Một người nghệ sĩ đã dựng lại một nền văn hóa cả xác lẫn hồn là một người nghệ sĩ đích thực. Hôm nay, chúng ta không chỉ kính trọng một nhà nghiên cứu uyên thâm mà thương quí một người Việt Nam rất Việt Nam là giáo sư Trần Văn Khê.”

Cử tọa vỗ tay tán thưởng. Tôi ngỏ ít lời cám ơn Hòa thượng và nói lên nỗi xúc động của tôi rồi bắt đầu buổi nói chuyện như thường lệ. Sau đó, tôi có dành nửa giờ cho thính giả đặt câu hỏi và có mấy câu hỏi của cử tọa vô cùng lý thú mà tôi còn nhớ mãi đến ngày nay:

- “ Kinh Phật chúng ta có thể niệm đọc, tại sao lại phải tán tụng ?”.

- “Trong truyền thống Phật gíao các nước châu Á, “tụng kinh” là đọc lớn lên những câu kinh với những thanh giọng trong lời kinh được cách điệu hóa và phù hợp với năm âm trong âm giai ngũ cung. Mỗi chữ trong câu kinh được đệm theo bằng tiếng mõ và có một cao độ nhất định; chỉ có những chữ thứ bảy trong một câu kinh thất ngôn thì được đệm hai tiếng mõ. “Tán” có nghĩa là khen. Một bài “tán” thường có nét nhạc đặc thù. Một chữ trong câu kinh có thể tán thành hai, ba giọng khác nhau và giữa các chữ có những chữ đệm, thường là những mẫu âm để làm cho nét nhạc và tiết tấu câu kinh thay đổi. “Tụng” và “tán” không phải để cho người nghe khen mình “tụng” giỏi “tán” hay mà để giúp cho người Phật tử nhờ nét nhạc và nhịp điệu được đi vào một trạng thái tâm hồn bình tĩnh và sáng suốt để hiểu rõ nghĩa câu kinh và thấm nhuần giáo lý. Sau đó, tôi minh họa cho bà cụ câu kinh “Dương chi, tịnh thủy” trong bài tán để ca ngợi Đức Phật Bà Quan Âm thì bà cụ nhìn nhận rằng nếu đọc thường thì không thể nào bốn chữ “Dương chi, tịnh thủy” thấm vào tâm can của bà bằng cách nghe bốn chữ đó theo lối “tán”.

Hòa thượng Thích Mãn Giác nhìn tôi mỉm cười và gật đầu. Sau câu chuyện, tôi được thụ trai với thầy tại chùa. Thầy rất vui nói với tôi:

- “Giáo sư không phải người Phật tử đi tu nhưng rất rành về các cách tán tụng. Giáo sư lại phân tích rõ ràng những nét đặc thù của tán tụng đến người thường ngày tán tụng như chúng tôi cũng thấy được cái hay và sự công dụng của tán tụng thì công việc làm đó tôi thấy rất bổ ích cho sự hiểu biết của người Phật tử.”

- “ Mặc dầu tôi không phải là Phật tử nhưng tôi rất có duyên với đạo Phật. Đề tài nghiên cứu trong đời tôi là âm nhạc truyền thống Việt Nam nói chung. Năm 1965, tôi có được cơ duyên viết một bài về cách tán tụng trong truyền thống Phật gíao Việt Nam để góp mặt với các loại nhạc tôn giáo khác trên thế giới trong quyển Từ điển Bách khoa về Âm nhạc tôn giáo. Sau đó, tôi có dịp sang Nam Triều Tiên (tức là Hàn quốc) và Nhựt Bổn để so sánh cách tán tụng trong truyền thống Việt Nam với phong cách “hissori” và “ chissori” của Triều Tiên và “shomyo” của Nhựt Bổn”.

- “ Giáo sư không chỉ nhìn truyền thống tán tụng với đôi mắt Việt Nam mà cả với đôi mắt của con người châu Á so sánh, đối chiếu với truyền thống của nước khác để hiểu và thương thêm truyền thống của nước mình. Thất là điều đáng quí !”

Câu chuyện hôm đó không những đi trong đề tài Phật gíao mà còn mở rộng ra đến lãnh vực văn chương, thi ca và âm nhạc. Đến nay, tôi còn nhớ rõ buổi sáng ngày Phật đản năm 1995 và câu chuyện với Hòa thượng. Tám ngày sau đó, tôi được nhiều người Phật tử hưởng ứng và mời tôi nói chuyện về đề tài này tại ngôi chùa Liên Hoa cũng toạ lạc trong quận Cam. Nơi này xa đường xe qua lại. Buổi nói chuyện được tổ chức vào tám giờ tối, khí trời mát mẻ. Tâm của tôi và của thính giả đều được ổn định. Tôi đã được dịp giới thiệu bài Nam xuân trong nhạc Tài tử miền Nam với hai cách khác nhau: đờn cho thính giả nghe chơi giải trí và đờn với thiền vị.

Lần gặp gỡ với Hòa thượng Thích Mãn Giác cho tôi được dịp gặp một người mới quen mà hiểu nhau như người đã quen lâu. Buổi nói chuyện tại Los Angelès lại gợi cho tôi thêm nhiều đề tài suy nghĩ về cách tán tụng nhờ những câu hỏi được đặt ra và hôm đó đã gây một ấn tượng sâu sắc trong cuộc đời nghiên cứu của tôi.

Sáng nay, tôi vừa được biết tin Hòa Thượng mới viên tịch. Tôi ngồi ôn nhớ lại những kỷ niệm ngày đó và xin ghi lại nơi đây thay cho lời hoài niệm của tôi đối với vị cao tăng màtôi kính trọng và ngưỡng mộ, và thương quí như một người tri kỷ, tri âm. Xin nghiêng mình cầu cho giác linh của Hòa thương mau về nơi Cực lạc.

Sáng 13.10.2006, được tin Thầy Mãn Giác viên tịch. Mặc dù đã biết Thầy mang trọng bệnh, có thể „mất“ đi bất cứ lúc nào, và chuyện sinh tử, „có, không“ đã như những „đùa bỡn tháng ngày“ ^[1] đối với vị Thiền sư có giọng nói mềm hiền như mật ấy, nhưng tin đến vẫn làm giật mình!

Chỉ duy, cùng với nỗi giật mình sững sờ, câu thơ của thi sĩ Huyền Không ^[2] bỗng hiện rõ như những tia điện lóe sáng trước mắt, vang động trong tâm và trong một thoáng, tôi nghĩ, tôi nhìn thấy, cảm nghiệm trực tiếp được đồng thời vị Thầy, nhà thơ mà tôi chỉ được gặp hai lần trong đời, nhưng câu thơ từ đó được mang theo:

Ô hay xuân đến bao giờ nhỉ
Nghe tiếng hoa khai, bỗng giật mình! ^[3]

Mọi khởi đầu của sáng tạo – cũng như xuân đến, hoa bừng nở – đến từ sự rung động thể lý ban sơ của trái tim, nơi „cái giật mình“ của nhà thơ là sự bước ra khỏi tĩnh lặng quán tưởng để nhập cuộc, vào đời.

Khác với nỗi giật mình hoảng hốt của tôi, mà cũng khác với Trần Tế Xương „giật mình còn tưởng tiếng ai gọi đò“ ^[4] trong khoảnh xa lìa giữa mộng và thực, cũng khác với nàng Kiều „giật mình, mình lại thương mình xót xa“ ^[5] trong tủi nhục ê chề giữa hèn mọn phận mình và tàn nhẫn tay người, cái „giật mình“ của thi sĩ Huyền Không đưa ta vào một chiều kích hiện sinh trong vũ trụ, được cảm nghiệm như „vũ trụ muôn đời vẫn mới tinh“.

Trong chiều kích hiện sinh MỚI mẻ này, thế giới được tạo lập bằng sự hòa nhịp của nhạy cảm thể xác, bằng rung động thể lý trong tiếp xúc với ngoại vật thiên nhiên, tựa như sự va chạm của hai dòng điện thần kinh nối mạch, từ đó tất cả những giây thần kinh của cơ thể con người, của thế giới loài người và những tầng trời vũ trụ chuyển cùng một điệu hòa đồng. Mọi đối đãi, phân li, chia cắt, nghịch lý gây khổ đau giữa ta và người, ta và vũ trụ đều được hàn gắn, vượt qua. Ở đây không còn sau trước giữa „tiếng hoa khai“ và niềm rung động thấy hoa, nghe hoa; cũng không trước sau giữa ngạc nhiên choàng tỉnh và mùa xuân đã đến tự bao giờ, mà tất cả đều như xảy ra cùng một lúc trong cái „giật mình“ đầy hạnh ngộ ấy. Cơn sốc nhẹ như cánh hoa hé nở chính là tiếng nói không lời, bước đi không tiếng hay „âm vang vô thanh“ của tiếng „vỗ của một bàn tay“ đánh động sự xôn xao trỗi dậy một thế giới đầy sáng tạo.

„Bỗng giật mình“ diễn tả một biến động thần kinh phi trọng lượng của thể xác hòa nhập vào vũ trụ, đột biến như ngôn ngữ vô ngôn mà nhà thơ Mãn Giác đã dùng làm bè để chuyển đến cho chúng ta kinh nghiệm liễu ngộ của Thiền sư Mãn Giác về đạo Phật từ thuở sơ sinh và cũng ngay tại đây, bây giờ:

Sáng nay thức dậy choàng thêm áo
Vũ trụ muôn đời vẫn mới tinh.

Cái đạt của bốn câu thơ – chừng đó cũng đủ cho „ông thầy tu đáng được gọi là thi sĩ“, như Ðại lão tỳ kheo Thích Trí Quang có lần hóm hỉnh nhận xét (theo lời kể của chính tác giả) – nằm ngay ở tầng số nhạy cảm của trái tim nhà thơ truyền đến cho người thế tục để người ấy có thể trực diện khám phá và giác ngộ thể tính „vạn pháp bình đẳng“ hay tính „nhất thể của chân như“ trong chính giờ phút „ô hay xuân đến“ mà nhà sư Mãn Giác suốt cả 58 năm thể nghiệm và thuyết giảng.

Ðồng thời chính cái TÂM nhạy cảm ấy tạo nên yếu tính đồng nhất (Identité) hay bản lai diện mục của nhà sư hay Hoà thượng Mãn Giác, hay, khi tất cả nhãn hiệu rơi xuống, hiển hiện con người, một thực thể (sattva) được ngộ (bodhi) „Mãn Giác“ trong thệ nguyện chúng sinh đều độ khắp: „Tâm và Vật – nếu có thể nói như vậy – đối với đạo Phật vốn là những gì bất tương ly, bất khả ly phân. Và từ đó, nói đến con người là nói đến toàn diện của nó. Chữ Tâm nằm trong ý nghĩa toàn diện đó“ ^[6] .

Trong mọi thể nghiệm, nhà sư biết rõ hơn ai, thật không dễ để nói về „chân như“ mà không đánh mất chính „chân như“ và trở nên vọng ngữ. Dù cho kinh Hoa Nghiêm có ghi lời Ðức Phật: „Chân như vô thỉ, vô chung, vô minh vô thỉ hữu chung“ ^[7] thì đó cũng chỉ là những ý niệm trừu tượng và nếu ngược lại với lời dạy Ðức Phật, nếu chúng ta không khởi hành, lên đường, đi…cho hết mọi nẻo, đến cùng đường „ngôn ngữ đoạn đạo, tâm hành xứ diệt“, qua khỏi mọi bắt đầu và kết cuộc, vượt trên mê mờ và tỉnh thức đối nghịch, để thấy…bầu trời thật xanh:

Qua Thiền Môn thấy trời xanh
Kim Cang kinh tụng chân thành từng trang
Khói hương quyện cảnh mơ màng
Không gian là chiếc y vàng quấn thân… ^[8]

Với nhà sư Mãn Giác, mỗi cuộc đi là một cuộc trở về, trở về bắt kịp giờ phút „hoa nở“ bằng nhịp đập „tỉnh hồn ngàn xưa“ ^[9] . Và ngay trong khoảnh khắc ấy, ở đây, bây giờ, trái tim của Thiền sinh Mãn Giác „giật mình“ ngộ lý triết học bát nhã „Ðêm qua sân trước một cành mai“ của Ðại thiền sư Mãn Giác đời Lý, cách 10 thế kỷ. Một người chỉ cho thấy cành mai nở, có kẻ giật mình khi hoa khai, hay chẳng có người nào cả, chỉ có hoa nở và có sự giật mình. Tính bình đẳng nhất thể xảy ra trong phút chốc.

Ðó là cảm nghiệm mà tôi nhận được, và cám ơn người gửi điện thư báo tin, kẻ đã nhầm nhà sư Mãn Giác „đời nay“ ^[10] với Mãn Giác Thiền sư đời Lý ^[11] khi viết thêm cho chúng tôi hai câu của bài thơ „Cáo tật thị chúng“ truyền tụng cổ kim:

Ðừng tưởng xuân tàn hoa rụng hết,
Ðêm qua sân trước một cành mai

Chính sự nhầm lẫn này lại không lầm, ngược lại nó chỉ cho tôi điều mà nhà sư Mãn Giác thọ nhận, thể nghiệm và truyền đạt từ gia tài văn học Phật giáo Việt Nam, cái „hồn ngàn xưa“ ấy, rốt cuộc cũng chỉ nằm ở trái tim, ở chữ Tâm, chẳng có một danh hiệu hay duy ngã nào cả trong giòng chảy trí huệ bát nhã ấy.

Triển khai chữ Tâm trong dòng đời, nhập cuộc, hành trì tu chứng, đánh thức, „kêu lên một tiếng, tỉnh hồn ngàn xưa“ ^[12] chính là nỗ lực văn hoá mà nhà sư Mãn Giác đã mang trách nhiệm: „Nếu đời đã là bể khổ như Phật giáo quan niệm, và đất chỉ sanh chông gai, trái đắng như Thánh kinh nói thì hiện hữu hẳn là một nỗ lực tiên quyết để thoát khổ, để canh tác cho đất ươm mầm sống, cho thêm màu mỡ. Nỗ lực ấy chính là văn hoá và tất cả những thành quả của nỗ lực ấy cũng chính là văn hóa vậy“.

Văn hóa dân tộc là dòng chảy liên tục trong khoảnh khắc hiện tại, mỗi khoảnh khắc nỗ lực sáng tạo là một tiếp nối TÂM dân tộc trong tỉnh thức, cho nên: „Nhắc lại kinh nghiệm Lý, Trần... không có nghĩa là đẩy Việt Nam lùi lại…“mà „chỉ là để suy nghiệm lại bài học lịch sử, và từ đó rút ra những ưu điểm thường hằng…có tác dụng dẫn khởi cho việc tựu thành một giải pháp hữu hiệu khả dĩ đưa dân tộc ra khỏi những quay cuồng sân hận, oán thù, ly tán… Một đường hướng văn hoá hóa giải. Một đường hướng khả dĩ giúp mọi người Việt Nam thể nghiệm được giá trị Nhân chủ và ước vọng Dân tộc thâm trầm của mình mà khỏi phải xem đồng loại như thù nghịch, đồng bào như công cụ“ ^[13] .

Lời nói đã 32 năm qua, mà ước vọng thì vẫn trẻ như mới vừa sinh ra. Và cũng trẻ như nụ cười của nhà sư Mãn Giác khi thuyết giảng về văn hoá. Văn hóa là hiện tượng đơm bông kết trái trên mảnh đất chung của một dân tộc, của cả loài người cho nên nó phải luôn luôn mới và trẻ. „Mới và trẻ“ trong mỗi giây mỗi phút của sáng tạo bằng tâm vô quái ngại, không nề hà mà Lục tổ thiền sư Huệ Năng gọi là „vô niệm“, vị „Tổ“ mà chúng ta tưởng là già, nhưng lại trẻ măng. Ðó là điều mà nhà sư Mãn Giác khám phá và nhấn mạnh:

„… mỗi khi ta nhắc đến ngài Huệ Năng thì lập tức chúng ta hình dung rằng ngài có hình dáng một cụ Hòa thượng già nua… Chúng ta thường hình dung nét mặt của ngài Huệ Năng là nét mặt hiền hậu của một cụ già, nhưng chúng ta đã quên rằng Huệ Năng đã từng rất trẻ, và chính tuổi trẻ của Huệ Năng quyết định hết tất cả sự nghiệp tâm linh vĩ đại của Huệ Năng…“ ^[14] „Ngay ở Việt Nam ngày nay, cũng không thấy một thanh niên trẻ măng mới đến chùa xin đi tu mà dám cả gan đối đáp như vậy với một vị Hòa thượng nổi tiếng (như Hoằng Nhẫn), huống chi đây là một thanh niên ngoại quốc ở vùng nhược tiểu “man rợ” mà dám đối đáp với Đại lão Hòa thượng đại cường quốc thống trị Trung Hoa thịnh Đường như vậy; Hoằng Nhẫn giả vờ hỏi một câu chê trách về nguồn gốc Việt Nam của Huệ Năng thì Huệ Năng trả đũa ngay lập tức như một kẻ đã chứng ngộ rồi mới dám khẳng định rằng: “Con người tuy có Tàu có Việt, tuy thân mọi rợ này không giống với thân Hòa thượng, nhưng Phật tánh trong Hòa thượng và trong tôi chẳng có gì là sai biệt”. ^[15]

Trong tinh thần „làm trẻ Huệ Năng“, mỗi cuộc trở về với gia tài văn hóa Phật giáo đối với nhà sư Mãn Giác là một cuộc làm trẻ lại mảnh đất trí tuệ trong tinh thần „Phật tánh không sai biệt“, đốn ngộ của Huệ Năng.

Nhưng trong „vũ trụ muôn đời vẫn mới tinh“ ấy, vẫn ẩn hiện một quê hương cho ngũ uẩn „Mãn Giác“:

Thân ta là giải đất bằng
Tâm ta là nước sông Hằng mênh mông
Tình ta là đóa hoa hồng
Ý ta là cả cánh đồng tâm linh…

Bởi vì ngũ uẩn cũng chính là quê hương cho những ai đã lên đường, đi tìm hay đi xa, truy tầm hay chạy trốn, cho những ai đã từng trải qua bão táp, sóng dồn nơi tha hương, cho những ai lênh đênh phương trời, không còn đạp chân trên mảnh đất mình sinh ra:

„Dù bất cứ chúng ta lưu lạc ở phương trời nào, mỗi khi chúng ta không quên được tiếng nói của quê hương, tiếng nói suối nguồn trong khiết của đạo lý, thì “chính thân thể mình là quê hương” như ngài Huệ Năng đã nói, và dù có ai đã đem vô minh đen tối đến cho quê hương và đạo pháp, nhưng chơn lý vẫn luôn luôn chiến thắng như ngài Huệ Năng đã nhắn lại với chúng ta: “Cũng như một ngọn đèn có thể trừ được một ngàn năm bóng tối thì một ánh sáng của trí tuệ cũng có thể diệt được một vạn năm ngu si đen tối”. ^[16]

Tôi đã được chứng kiến hiện trạng „thân thế mình là quê hương“ ấy ở chùa Việt Nam tại Cali khi gặp Thầy lần đầu. Nụ cười trẻ trên gương mặt lão bệnh nhưng tỏa sáng trí tuệ, bình an tự tại trong mọi tất bật mà một vị sư có thể nhẫn nại cho mình: không chỉ là vị tu sĩ, thầy giảng, thiền sư (Zenmaster như Phật tử người Mỹ gọi), mà còn là cha, mẹ, anh, em, bằng hữu và… Bồ tát hay là Phật nữa. Trong căn phòng đơn sơ của mái chùa Việt Nam ở Los Angeles, cuộc đàm đạo với Thầy thường được xen lẫn với những lễ nghi quì lạy xưng tụng của đủ hạng tín hữu. Suốt buổi diện kiến, một Phật tử mới qui y quì cung kính bên chân thầy, dâng trà, dâng cơm ngay cả trong lúc thọ trai. Và có ai ngạc nhiên hơn tôi, khi chưa nuốt trôi được tô bún chay nhạt nhẽo, bỗng thấy Thầy đứng lên, chân còn khập khiễng sau một cơn tai biến, đi vào bếp. Tôi bỏ đũa đi theo thì thấy, chính nhà sư vừa được quì lạy như Phật sống ấy đang nhen lửa, bắc chảo, cắt các loại su, để xào cho chúng tôi một dĩa bún chay tuyệt vời. Thật là: „Lạ lùng thay! trong khoảng thời gian bằng một bữa ăn mà thấy đủ công việc làm trong nhiều năm…“ ^[17]

Ấy cũng bởi nhà sư đã nắm được yếu quyết đi vào Nhất Tâm: „Ðúng ra, toàn diện con người cũng chính là toàn diện của vạn pháp“ hay „Vạn pháp duy Nhất tâm“. Ðiểm đạt đạo thơ của thi sĩ Huyền Không, hay quả tu chứng đạt đạo của nhà sư Mãn Giác nằm trong thực chứng „Nhất Tâm“ khi tổng hợp được trái tim Việt Nam với trái tim vô ngã của Ðức Phật trong khoảnh khắc „hoa nở“. Cành mai mà (Ðại sư) Mãn Giác trao lại cho (Thiền sư) Mãn Giác chính là cành sen mà Ðức Phật Gotama đã giữ trong tay với nụ cười yên lặng, khoảnh khắc duy nhất của Vô Sanh:

Hoa nở thấy Phật chứng vô sanh
Bồ tát La hán là bạn hữu

Có lẽ trong cõi bất sanh bất diệt ấy, nếu thiền sư Mãn Giác đạt đạo vô ngôn:

Còn đâu nữa Kim cang kinh
Thiền môn biến mất mà mình vô ngôn

Thì nhà thơ Huyền Không sẽ lên tiếng, vẽ trên bầu trời xanh một bóng người:

Ta từ sinh tử về chơi
Ngồi trên đỉnh núi mỉm cười với trăng

Và cả hai „bỗng giật mình“ NHƯ THẬT!

Nam mô Bổn sư Thích Ca Mâu Ni Phật
Với tâm thành kính dâng Thầy
Phật tử Thái Kim Lan kính bái

^[1]Huyền Không, Thơ: Ðạt đạo.
^[2]Huyền Không: biệt hiệu thi sĩ của Hoà Thượng Thích Mãn Giác
^[3]Thích Mãn Giác, thơ: „Nghe tiếng hoa khai bỗng giật mình“, được chính tác giả đọc cho nghe.
^[4]Trần Tế Xương, thơ:

Sông kia rày đã nên đồng,
Chỗ làm nhà cửa, chỗ trồng ngô khoai
Ðêm nghe tiếng ếch bên tai,
Giật mình còn tưởng tiếng ai gọi đò.

Khi tỉnh rượu, lúc tàn canh,
Giật mình, mình lại thương mình xót xa

^[6]Thích Mãn Giác, „Ý niệm về chân như“, tập san Tư tưởng 2&3, Viện Ðại học Vạn Hạnh, Sài Gòn, 1968
^[7]như trên 4
^[8]Huyền Không, thơ.
^[9]Huyền Không, thơ
^[10]Chữ của Trần Kiêm Ðoàn
^[11]Mãn Giác Thiền sư, đời Lý, thế kỷ 12.
^[12]Huyền Không, thơ: „kêu lên một tiếng, tĩnh hồn ngàn xưa“
^[13]Thượng tọa Thích Mãn Giác, Diễn văn khai mạc của Thượng tọa tổng vụ trưởng Tổng vụ Văn hoá , đọc ngày 22. 12. 1974, in lại trong Hải Triều Âm, tam nguyệt san, số đặc biệt 9&10, chủ nhiệm kiêm chủ bút: T.T. Thích Mãn Giác.
^[14]Pháp Bảo Ðàn kinh, Ðôn hoàng bản, Lục tổ Huệ Năng, Hoà Thượng Thích Mãn Giác dịch Việt , lời đầu sách.
^[15]Ðã dẫn
^[16]Thích Mãn Giác, Pháp Bảo Ðàn kinh, đã dẫn.
^[17]Thích Mãn Giác, „Ý niệm về chân như“, tập san Tư tưởng- Viện Ðại học Vạn Hạnh. 2&3, Sài Gòn 1968, (trích Ðại thừa khởi tín luận, Thích Trí Quang dịch, trang 108, 110, 111)

“Mái chùa che chở hồn dân tộc…
Đêm qua sân trước một cành mai”

Sáng nay, thứ Sáu 13-10-2006, chị Thái Kim Lan từ Đức báo tin thầy Thích Mãn Giác vừa viên tịch tại Los Angeles, tiểu bang California, Mỹ.

Tôi ở cách Thầy – Chùa Việt Nam – có một giờ bay hay 6 giờ lái xe mà biết tin còn chậm hơn người ở bên kia bờ Đại Tây Dương. Cũng thế, trong trận bão Xiangsane vừa qua, tôi ở Mỹ mà đóng vai người thông tin diễn tiến trận thiên tai cho thân nhân và bạn bè ở Sài Gòn. Có lẽ khoảng cách thế giới trong thời đại mới này phải đo bằng chiều sâu của tấm lòng hơn là chiều rộng của không gian và chiều dài của thời gian mới chính xác chăng?

Không gian và thời gian tâm lý không phải là một phép lạ biến đổi hoàn cảnh, nhưng nó giúp cho những con người “có duyên” gặp lại nhau trong từng khoảng cách dài bằng nửa đời người mà tưởng chừng như mới hôm qua. Sự gặp gỡ của những tâm hồn đồng điệu, mang dấu ấn tâm linh có khi cách nhau hàng chục thế kỷ mà vẫn gần nhau trong gang tấc hay có khi gặp nhau một cách tình cờ giữa cuộc đời vắng lặng. Có hai thiền sư Mãn Giác. Một thiền sư Mãn Giác đời Lý (1052-1096) và một thiền sư Mãn Giác đời nay (1927-2006) đã gặp nhau trong thi ca: “Mái chùa che chở hồn dân tộc…” hay “Đêm qua sân trước một cành mai…” cách nhau đến cả nghìn năm mà vẫn cùng nhìn thấy cái thường hằng rỗng lặng và hư ảo của cành mai sân trước hiên chùa. Một cách vô hình chung, tôi vẫn thường nghĩ đến những vần thơ Huyền Không (thi bút hiệu của thầy Thích Mãn Giác đời nay) một cách nhẹ nhàng và sương khói như thế.

Năm 1967, lần đầu tôi được gặp thầy Mãn Giác trong lớp triết học Đông phương ở Mô-Ranh, trường đại học Văn khoa Huế thời ấy. Ngày đó, Thầy là một giáo sư thỉnh giảng còn quá trẻ, mới tốt nghiệp ở Nhật Bản về. Trong chiếc áo tu sĩ màu nâu, Thầy có một dáng dấp rất tươi mát và thanh thoát. Nhất là nụ cười lúc nào cũng mở rộng. Thầy cười không chỉ bằng miệng mà bằng cả đôi mắt và dáng vẻ nhẹ nhàng, phóng khoáng. Thầy giảng về triết học Ấn Độ, Trung Hoa, Nhật Bản, Việt Nam và nhấn mạnh về sự tương quan của các nguồn triết học Đông phương trong bối cảnh triết học Phật giáo. Với kiến thức phong phú của một nhà nghiên cứu, một nhà Phật học và khả năng đa dạng về ngoại ngữ như Hán, Phạn, Pháp, Anh, Nhật… Thầy Mãn Giác thường biến những buổi học thành những buổi thuyết trình chuyên đề của một học giả có thẩm quyền chuyên biệt làm cho sinh viên thích thú và kính trọng.

Năm 1976, tôi gặp lại Thầy tại chùa Xá Lợi ở Sài Gòn trong ngày Phật Đản khi Thầy đang tiếp phái đoàn Phật tử Huế do Mặt trận Tổ quốc Bình Trị Thiên gởi vào. Thầy có vẻ nghiêm nghị và đăm chiêu hơn qua giọng nói và thái độ dè dặt cẩn trọng hiện lên rất rõ trong hàng chư tăng ni hiện diện trước tiền đình chùa Xá Lợi.

Và một buổi tối ngày 27 tháng 12 năm 2003, tôi gặp Thầy lần cuối cùng tại chùa Kim Quang, Sacramento. Về mặt thể lực, Thầy có vẻ yếu, đi phải có người theo bên cạnh. Thế nhưng Thầy cững đã bay từ miến Nam California lên miền Bắc để tham dự nhân dịp chùa làm lễ đặt đá xây dựng lại ngôi chùa mới trên khu đất của ngôi chùa cũ đang đổ nát vì thời gian. Đêm hội ngộ, vẫn với nụ cười thanh thoát của một nhà thơ, Thầy đọc và ngâm thơ. Tôi không còn nhớ rõ nguyên văn bài thơ, nhưng nhớ đó là một bài thơ về quê hương. Bài thơ do Thầy sáng tác nói đến nỗi xúc động giữa quê nghèo với mái tranh, với liếp cửa mỏng manh không chắn nổi ngọn gió lạnh mùa Đông. Thầy vừa đọc vừa kéo dài cuối câu thơ ra như ngâm. Giọng nói trầm ấm của Thầy thuở đứng trên bục giảng 40 năm trước không còn nữa. Nhưng sự xúc động lại dâng trào. Miệng Thầy vẫn cười nhưng thỉnh thoảng vẫn đưa chiếc khăn nhỏ lên chùi mắt…

Mỗi lần gặp lại Thầy, cách nhau cả 10 năm, 30 năm nhưng sao tôi vẫn thấy gần nhau quá, như mới hôm qua.

Khi sắp từ biệt Thầy, tôi nhắc lại những kỷ niệm cũ của thời còn học với Thầy ở đại học Văn khoa Huế làm Thầy cười sảng khoái. Tôi kể lại và hỏi Thầy còn nhớ không, Thầy gật đầu. Đó là buổi sáng khi linh mục Nguyễn Ngọc Lan (giáo sư thỉnh giảng dạy về lịch sử triết học Tây phương) chở Thầy từ cư xá giáo sư Viện Đại học Huế gần Ga Huế xuống đại học Văn khoa. Bọn con nít thấy một hình ảnh “đoàn kết tôn giáo” rất ngộ đã chạy theo reo hò:

Trong câu chuyện, thầy cũng nhắc lại lịch sử “thăng trầm” của hai câu thơ:

Mái chùa che chở hồn dân tộc,
Giềng mối muôn đời của tổ tông.

“Trong hai câu đó, con chỉ thích câu đầu vì mỗi Mãn Giác thiền sư chỉ có một câu thơ tuyệt tác.”

Ý tôi muốn nói đến bài “Xuân đi, Xuân đến” của Mãn Giác Thiền sư đời Lý.

“Mái chùa che chở hồn dân tộc… Hôm qua sân trước một cành mai. Ngộ hỉ.”

Tôi đợi chờ lời Thầy phê về sự liên tưởng và so sánh (rất có thể) khập khiểng của tôi, nhưng Thầy chỉ nở nụ cười ấm áp và nói: “Ngộ hỉ”.

Có thể nói không riêng tôi mà tất cả mọi người biết và gần thầy Thích Mãn Giác từ khi thầy còn trẻ cho đến bây giờ đều hưởng được bầu không khí tươi mát của một phong thái bao dung và một tinh thần không bao giờ chấp nhặt những chuyện bé nhỏ. Nhờ đức độ của Thầy như thế nên chùa Việt Nam nổi tiếng là nơi bảo lãnh, hỗ trợ và cũng là trạm dừng chân đầu tiên đông đảo nhất cho quý tăng ni từ xa mới đến Mỹ.

Tin hoà thượng Thích Mãn Giác vừa viên tịch không làm ai ngạc nhiên vì tuổi tác đã cao và tình trạng thể lực ngày một yếu của Thầy. Nhưng tất cả mọi người, Phật tử cũng như thân hữu, đều cảm thấy có một sự mất mát rất lớn vì sự vắng bóng của Thầy. Thầy đã sống một cuộc đời thật trọn vẹn. Một đời tu sĩ cho Đạo; một nghệ sĩ thi ca văn bút cho Đạo, cho Đời; một sự dấn thân cụ thể để bảo tồn và phát huy những giá trị tri thức và tâm linh cao quý giữa chốn bụi trần. Một đời Thầy tu hành trong tinh thần “tự giác, giác tha, giác hạnh, viên mãn” với phong thái khoan hòa đĩnh đạc của một thiện tri thức và sự hành xử công minh, vô úy vì đạo vì đời của một danh tăng qua những năm tháng thăng trầm nhất trong lịch sử dân tộc và đạo pháp.

Hướng về hoà thượng Thích Mãn Giác, phần đông Phật tử và thân hữu cũng giống như tôi. Chúng tôi tìm thấy ở Thầy một sự kết hợp hài hòa giữa tinh thần tu sĩ, nghệ sĩ và kẻ sĩ. Tinh thần tu sĩ để hành đạo giải thoát; tinh thần nghệ sĩ để cảm thông với cuộc đời; và tinh thần kẻ sĩ để dấn thân vào đời mà hóa đạo giúp đời.

Văn phẩm mới nhất của Thầy mà tôi được đọc là bài tham luận gửi đến cuộc Hội thảo Phật giáo năm 2006, nhan đề:“Thư ngỏ của Sa môn Thích Mãn Giác gửi chư vị tham dự khóa hội thảo Cơ duyên và Thử thách của Phật giáo thế giới và Phật giáo Việt Nam”. Trong thư Thầy đã viết về tinh thần nhập thế cần thiết của người Phật tử:

“Kiên trì và tinh tấn bám sát con đường Đấng Từ Phụ đã đi. Qua những thời kinh nhật tụng, chúng ta thường chỉ thấy Phật ngồi Phật nằm mà quên rằng, gần nửa thế kỷ trụ thế, Phật là một kẻ lữ hành, luôn luôn lên đường. Phật đích thân đến với quần chúng chứ không ngồi đợi quần chúng tìm đến Phật. Phật tìm đến quần chúng để được quần chúng bố thí thức ăn quần áo thuốc thang, và để tạo cơ duyên cho Phật và thánh chúng bố thí giáo pháp lại cho quần chúng. Nhờ tinh thần có qua có lại tiên khởi đó mà đạo tràng chùa chiền tự viện mới không trở thành những hải đảo xa lánh hồng trần và các Trưởng Tử Như Lai không hành xử như những chủ quán, ngồi một chỗ chờ khách hàng tới để thù tiếp mà kiếm lợi, hay như những người lính đứng trong pháo đài lâu lâu lại kêu lên Pháp Nạn! Pháp Nạn! Đó là bài học đầu tiên chúng ta cần suy gẫm để rút tỉa hệ luận cho Phật sự.”

Phải chăng đây là một lời nhắn nhủ thiết tha của Thầy đối với những người còn ở lại trước ngày từ biệt?

Dấu ấn của một nghệ sĩ là tác phẩm. Dấu ấn của một vị chân tu là tấm gương soi cho thế hệ kế thừa.

Hoà thượng Thích Mãn Giác đã viên tịch nhưng những dấu ấn từ bi, trí tuệ và dũng mãnh của Thầy vẫn còn thắp sáng niềm tin cho thế hệ hôm nay và mai sau.

Là một Phật tử, con xin cung bái Giác Linh Thầy một tâm thức hoàn toàn tự do và giải thoát, xả bỏ báo thân, an nhiên trở về miền an lạc.

I/ Chúng con đang tưởng nhớ đến Thầy như tưởng nhớ một vị tướng quân của nền văn hóa dân tộc. Là một nhà trí thức, một kẻ sĩ thời đại, Thầy đã cống hiến cả cuộc đời để bảo vệ, phát huy văn hóa dân tộc, và để đối thọai với những tư trào văn hóa ngoại lai, hữu thần cũng như vô thần, đến từ phương Tây. Đẹp như hình ảnh của thi hào Nguyễn Du "trường kiếm quẫy thu phong", Thầy đã vung thanh kiếm dài trên trận địa văn hóa, giáo dục, một cách thông thái, tài hoa, và đôi khi dí dỏm. Một vị tướng trấn giữ biên cương là một nhiệm vụ quan trọng, nhưng một vị tướng bảo vệ bờ cõi văn hóa dân tộc, bảo vệ bầu trời tâm linh, tinh thần của dân tộc lại càng quan trọng hơn, vì mất văn hóa là mất tất cả. Những tác phẩm Thầy đã viết ra là những di sản văn hóa quý giá để lại cho những thế hệ con cháu hôm nay và ngày sau.

II/ Chúng con đang tưởng nhớ đến Thầy như tưởng nhớ một vị tướng quân của chánh pháp. Tướng quân của chánh pháp, đó là lời Đức Phật vĩ đại đã gọi vị đệ tử siêu việt nhất của mình về giáo pháp, Ngài Xá Lợi Phất. Từ khi còn rất trẻ, Thầy đã thành công trong việc hoằng pháp và đoàn ngũ hóa Phật tử vùng Cao Nguyên Trung Phần, cũng như trong việc truyền bá Phật Pháp cho giới trí thức, chuyên viên, thanh niên sinh viên, là những phần tử rường cột của quốc gia xã hội.

Có thể nói Thầy là vị thầy gần gũi nhất, thân tình nhất, đáng yêu nhất, được thương mến nhất của hàng Phật tử tại gia chúng con. Tuy là khoa trưởng của phân hoa Phật học của Đại Học Vạn Hạnh thân thương ngày nào, nhưng điểm đặc sắc là thầy đã đến với chúng con không phải bằng sự phô diễn kinh điển, giáo lý mà bằng cái tâm, cái tình chân thành đối với nhau, và đối với dân tộc và đạo pháp. Thầy đã rất thành công trong việc truyền đạo, giữ đạo bằng sách lược "công tâm", đánh vào lòng người.

Đạo Phật đã được Thầy mang đến, giới thiệu, trao tặng cho chúng con, hàng ngàn, hàng vạn Phật tử tại gia, bằng hình ảnh hiền hòa, từ ái, thân thiện, bằng nụ cười tươi mát, đôn hậu, bằng những lời thăm hỏi chân thật, thân tình, bằng những tâm sự thiết tha về quê hương và đạo pháp, vừa như thầy trò, vừa như kẻ tri âm tri kỷ, đồng tâm đồng đạo.

những hành động yêu nước căn bản nhất, quan trọng nhất, để hoàn thành sứ mạng văn hóa thời đại tối thượng của người Phật Tử Việt hiện nay, đó là tiếp nối tổ tiên suốt 2.000 năm qua, duy trì phát huy đạo Phật để đạo Phật tiếp tục là tôn giáo lớn của Việt Nam, là suối nguồn tâm linh sâu đậm nhất của Việt Nam, là quốc đạo của dân tộc.

Trong kỷ nguyên toàn cầu hóa ngày nay, với rất nhiều cơ hội và cũng với rất nhiều thử thách, tất cả Tăng Ni, Phật tử trong nước cũng như ngoài nước phải là những chiến sĩ chánh pháp, xả thân sống chết vì đạo, coi sự hưng thịnh của dân tộc và đạo pháp quan trọng hơn sự sống chết của bản thân, thì may ra chúng ta mới gìn giữ được, tiếp nối được, thực hiện được những gì mà cha ông chúng ta đã làm trong suốt hơn 20 thế kỷ vừa qua.

III/ Chúng con đang tưởng nhớ đến Thầy như tưởng nhớ đến một vị tướng quân của cuộc vận động cho nhân quyền và tự do tôn giáo ở Việt Nam. Thầy là người Việt đầu tiên đã mạnh mẽ gióng lên tiếng chuông nhân quyền và tự do tôn giáo cho Việt Nam trước công luận thế giới và trước các cơ quan truyền thông, các diễn đàn, tổ chức quốc tế và với các chính quyền trên thế giới.

Ngay từ năm 1978, nghĩa là 29 năm trước đây, Thầy là người Việt đầu tiên, với sự bảo trợ của tổ chức Ân Xá Quốc Tế, đi du thuyết khắp Âu Châu đểnói lên thực trạng đau khổ, bị bức hại của Tăng Ni, Phật tử tại Việt Nam. Thầy cũng đã từng vận động sâu rộng ở Nhật Bản, ở Liên Hiệp Quốc, và ở Hoa Kỳ, từ năm 1978 đến nay, không ngừng nghỉ, suốt gần ba thập niên qua, bền bỉ, kiên trì lên tiếng vận động cho nhân quyền và tự do tôn giáo tại Việt Nam. Và đặc biệt thầy cũng là người đầu tiên nói rằng cuộc vận động này phải được tiến hành một cách ôn hòa, bất bạo động., không hận thù. Thầy đã hành động, tất cả chỉ vì lòng yêu nước thiết tha và lòng từ bi vô lượng đối với đồng bào, với tha nhân, dứt khoát không có một chút mưu đồ riêng tư nào, tham vọng nào, và tuyệt đối không có một chút hận thù nào với bất cứ ai. Bởi vì Phật giáo không có kẻ thù. "Phật giáo chỉ có những người bạn đã thông cảm và những người bạn chưa thông cảm"mà thôi, như thiền sư Thanh Từ đã từng nói.

Nhớ lại giai đoạn 1977,78,79,80, đất nước thật tang thương, nghiệp ngã, đồng bào như bầy kiến bị nướng trên chảo nóng, chạy tứ tán bốn phương trong vô vọỉng, thời đó người Việt mình ở Hoa Kỳ còn ít, còn yếu và còn nghèo lắm, trên thế giới không có mấy người quan tâm đến Việt Nam, thế nhưng Thầy vẫn lên tiếng, vẫn hy vọng, vẫn hào hùng đấu tranh, trong cô đơn, lẻ loi, giữa muôn ngàn gian nan, khó khăn, thật đáng thương lắm và cũng rất đáng tự hào.

Nước Việt Nam tự do dân chủ ngày mai phải ghi nhớ rằng người đầu tiên cất cao tiếng kêu thống thiết trước thế giới, và được thế giới lắng nghe, về sự vi phạm các quyền làm người của nhân dân Việt Nam, chính là một ông thầy tu hiền hòa, chính làThầy Thích Mãn Giác, một nhà văn

Tiễn biệt Người

Hóa thành “ Mây Trắng Thong Dong”